امام (علیه السلام) می فرمایند: باید اعتدال و میانه روی را بین دو عمل زشت و ناپسند انجام دهی. وقتی راوی می پرسد منظور از دو عمل زشت و ناپسند چیست؟ حضرت می فرمایند: اسراف و سخت گیری در مصرف. بعد امام...

انفاق مرد بر خانواده

انفاق مرد بر خانواده

متن حدیث:
«اِستَأذنتُ الرضا (علیه السلام) فى النَّفَقةِ على العیال؟ فقال: بین المکروهین. فقلتُ: جُعِلتُ فداک لا واللّه‏ ما أعرفُ المَکروهَین. فقال لی: یرحمک الله! اَما تعرِف اَنّ اللّه‏ - عزّ و جلَّ- کَرِه الاسراف و کَرِه الاقتار؟ فقال: و الّذین اِذا اَنفَقوا لم یُسرِفوا و لم یَقتُروا و کان بین ذلک قواما.»[1]
از امام رضا (علیه السلام) درباره نفقه و خرجی زندگی پرسیدم، فرمود: حدّ میان دو امر ناپسند است. گفتم: فدایت شوم! به خدا سوگند نمى‏دانم دو امر ناپسند چیست؟ فرمود: خدایت بیامرزد! آیا نمى‏ دانى که خداوندِ بزرگ هم اسراف (زیاده روى) و اقتار (تنگ نظرى) را دوست ندارد؟ و فرموده است: کسانی که هرگاه انفاق کنند، نه اسراف می نمایند و نه سخت گیری، بلکه در میان این دو، حد اعتدالی دارند.

شرح حدیث:
هدف از مصرف در آموزه های اسلامی، رسیدن به سعادت و کمال است، برخلاف نظام سرمایه داری غربی که هدف از مصرف، افزایش مطلوبیت است. افزایش مطلوبیت؛ یعنی لذّت بیشتر، لذا از هر طریقی و به هر روشی که انسان بتواند لذت بیشتری کسب کند همان مطلوب است. به عبارت دقیق تر، مصرف در نظام اسلامی هدف میانی است و هدف اصلی و نهایی از مصرف، رسیدن به کمال است. برای همین قرآن کریم هر جا دستور به مصرف می دهد در کنار آن دستور دیگری می دهد که هدف از مصرف را تبیین می کند. به عنوان نمونه خداوند در قرآن کریم می فرماید: «یا أَیهَا الرُّسُلُ کلُوا مِنَ الطَّیباتِ وَ اعْمَلُوا صالِحاً إِنِّی بِما تَعْمَلُونَ عَلِیمٌ.»[2] ای پیامبران! از غذاهای پاکیزه بخورید و عمل صالح به جا آورید که من به آنچه شما انجام می دهید آگاهم. یا در سوره انعام می فرماید: از میوه درختان بخورید و حق آن (خمس و زکات) را چون روز چیدن فرا رسید پرداخت نمایید و اسراف نکنید. «کُلُوا مِن ثَمَرِهِ إِذَا أَثْمَرَ وَ آتُوا حَقَّهُ یَوْمَ حَصَادِهِ وَ لَا تُسْرِفُوا.»[3]

مصرف در نظام اسلامی هدف میانی است و هدف اصلی و نهایی از مصرف، رسیدن به کمال است.


در این روایت هم وقتی راوی از امام رضا (علیه السلام) از نحوه پرداخت نفقه و مصرف آن بر اهل خانواده سؤال می کند، امام (علیه السلام) می فرمایند: باید اعتدال و میانه روی را بین دو عمل زشت و ناپسند انجام دهی. وقتی راوی می پرسد منظور از دو عمل زشت و ناپسند چیست؟ حضرت می فرمایند: اسراف و سخت گیری در مصرف. بعد امام سخن خود را مستند می کنند به این آیه شریفه که خداوند در ویژگی بندگان خاص خود می فرماید: بندگان خدای رحمان کسانی هستند که وقتی انفاق می کنند اسراف نمی کنند و در مصرف سخت گیری نمی کنند، بلکه راه میانه را انتخاب می کنند. «و الّذین اِذا اَنفَقوا لم یُسرِفوا و لم یَقتُروا و کان بین ذلک قواما.»[4]
اسراف یعنی تجاوز از حد در هر کاری که انسان انجام می دهد. البته بیشترین کاربرد واژه اسراف در امور مالی است. در نقطه مقابل (اقتار) یعنی تنگدستی و سخت گیری در انفاق بر اهل خانواده است. آموزه و پیام این آیه شریفه و روایت امام رضا (علیه السلام) این است که یک مرد در نحوه انفاق بر زن و فرزند خود باید میانه رو باشد؛ نه چنان بریز و بپاش کند که مصداق شخص اسراف کار قرار بگیرد و نه چنان سختگیری نماید که به او عنوان بخیل تعلق بگیرد. حضرت علی (علیه السلام) می فرمایند: بخشنده باش ولی بریز و بپاش نکن. در امورات مالی اندازه گیر باش ولی سخت گیر نباش. «کُنْ سَمَحاً وَ لَا تَکُنْ مُبَذِّراً، وَ کُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتِّراً.»[5]

مرتضی کشاورز؛ دانشجوی دکترای رشته علوم قرآن و حدیث دانشگاه علوم اسلامی رضوی

-----------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
[1] . بحارالانوار، علامه مجلسی، ج68، ص347.
[2] . مؤمنون:51.
[3] . انعام: 141.
[4] . فرقان: 67.
[5] . نهج البلاغه، حکمت 33.




مطالب مرتبط