قرارداد نفتی 1933 در زمان رضاخان به امضا رسید و برای بیش از بیست سال انگلیس نفت ایران را به غارت برد.

خدمت یا خیانت، مسئله این است

خدمت یا خیانت، مسئله این است

5خرداد 1286 شمسی شهر دورافتاده مسجدسلیمان در خوزستان شاهد رخدادی مهم و تاثیرگذار در تاریخ تحولات ایران بود. اولین چاه نفت ایران و خاورمیانه بنام (چاه شماره یک) بدست (ویلیام ناکس دارسی) انگلیسی حفر شد و از آن پس ایران در شمار کشورهای دارای منابع غنی نفت قرار گرفت. این اکتشاف در واقع سرآغاز دست اندازی و طمع کشورهای استعمارگر برای حضور در ایران و به غارت بردن ثروت ملی ملت ایران است. مسئله ای که در همه سالهای بعد از این رخداد مهم بعلت وابستگی و ضعف شاهان قاجار و پهلوی اتفاق افتاد و سهم ملت ایران در این سالها از نفت فقط رنج ، زحمت و ذلت در مقابل بیگانگان بوده است.

بخشی کوتاه از این داستان پرماجرای نفت و تاریخ معاصر ایران را که به خوبی این مدعا را نشان می دهد با هم مرور می کنیم. تا چگونگی حضور بیگانگان و عوامل داخلی انان را در به یغما رفتن ثروت ملی ایران و دشمنی عمیق انگلیس با ایران را دریابیم .

روزگار دیگر نزاید کسی را که به بیگانه چنین خدمتی کند

سال 1311 چند سال پس از به قدرت رسیدن رضاخان پهلوی با کودتای عوامل انگلیس در ایران ، دولت انگلیس که خیالش از بابت ایجاد حکومتی مقتدر و وابسته در ایران آسوده شده بود، درصدد برامد تا قرارداد نفت دارسی را که در دوران قاجار به یکی از اتباع انگلیس داده شده بود را صورت قانونی بدهد و البته از امتیازات بیشتری از نفت ایران بهره مند شود. وقتی در 11 اذر 1311 بر سر این مسئله بحرانی خودساخته از سوی انگلیس در تعامل با ایران برنامه ریزی شد. انلیس به شورای جامعه ملل شکایت کرد و از انجا که این شورا تحت سیطره انگلیس بود ، دو طرف به مذاکره کرد. پس از گفتگوهای فراوان در 7خرداد 1312در تهران قراردادی بین ایران و انگلیس امضا شد که به قراداد 1933معروف است. قراردادی که تا پایان عمر حکومت رضاشاه شرکت نفت حدود 30میلیون لیره بابت حق السهم نفت دریافت کرد. درباره زیان هنگفت این قرارداد مصدق در روز یک شنبه هفتم آبان ماه 1323 شمسی در دوره چهاردهم مجلس شورای ملی می گوید: «طبق قرارداد جدید نفتی که کمپانی انگلیس آن را تا 32 سال دیگر می برد 126 میلیون لیره انگلیسی از قرار 128 ریال 16128000000 ریال می شود و تاریخ عالم نشان نمی دهد که یکی از افراد مملکت به وطن خود در یک معامله شانزده بلیون و یکصد و بیست وهشت میلیون ريال ضرر زده باشد و شاید مادر روزگار دیگر نزاید کسی را که به بیگانه چنین خدمتی کند.»

البته بخش مهمی از این مبلغ بصورت اسلحه و مهمات برای ارتش ایران بود. که این سلاح ها هم پس از حمله متفقین به دست خودشان افتاد و همه ان ها را به نفع خود مصادره کردند. چنانکه دکتر مصدق نیز به ان اشاره می کند و می گوید: «هرگاه به محاسبه عواید نفت جنوب رجوع کنند معلوم خواهد شد که عواید مزبور منحصرا در راه سیاسی خرج شده است. عواید مزبور به مصرف راه آهن که برای ما سرتاپای ضرر است رسید که قبل از احداث آن بارها نظریات خود را در مجلس شورای ملی گفتم و روزگار هم گفته های مرا تایید کرد و هم چنین به مصرف خرید اسلحه و مهماتی که ایران به آن احتیاج نداشت رسید زیرا ما با دول مجاور خیال جنگ نداشتیم که محتاج به آن قدر مهمات شویم و اگر آن مهمات برای ما بود پس چه شد که در شهریور 1320 از دست ما رفت.»

با این قرارداد انگلیس بزرگترین پیروزی اقتصادی را در ایران بدست اورد. این واقعه به قدری خفت بار و ننگین بود که حتی سید حسن تقی زاده و محمدعلی فروغی نیز از ان تبری جستند و خود را آلت فعلی بیش ندانستند. تقی زاده در نطق خود در مجلس پانزدهم درباره تمدید مدت امتیاز، که به قول خود او تحت فشار و تهدید از طرف انگلیسی ها صورت گرفته ، می گوید:
«بنده در این کار اصلا و ابدا هیچ گونه دخالتی نداشتم جز آن که امضای من پای آن ورقه است و آن امضاء چه مال من بود و چه من امتناع می کردم و مال کس دیگر بود و لابد حتما یکی فورا امضاء می کرد ... اگر قصور در این کار یا اشتباهی بوده تقصیر آلت فعل نبوده، بلکه تقصیر فاعل (رضاخان) بوده که بدبختانه اشتباهی کرد و نتوانست برگردد.»

دریافت مزد وطن فروشی از روباه پیر
البته رضاخان در قبال تصویب این قرارداد از ارباب خود انگلستان مبالغی را دریافت کرد. سید حسن تقی زاده در خاطرات خود گفته است: « ( پس از تصویب قرارداد 1933) مرحوم عیسی فیض کمیسر نفت در لندن به من گفت مبلغی در حدود 30 هزار لیره به حساب رضاشاه در بانک « لویدز» لندن ریخته شده است ... و بعد از این که رضاشاه اراضی شاه آباد غرب را تصرف کرد انگلیس ها برای حفاظت لوله های نفت سالی 12هزار لیره دیگر به حساب شاه واریز می کردند.»

نصرالله سیف پور فاطمی نیز به نقل از عبدالله مستوفی می نویسد :« انگلیس ها به ازای تصویب قرارداد 1933 یک میلیون لیره سهم و پول نقد به شاه دلالی دادند ... و سرانجام هم رضاشاه در سال 1317 کلیه سهام بختیاری ها را تحت فشار و با قیمت ارزان خرید.»

---------------------

منابع

ضاشاه و قشون متحدالشکل؛ دکتر باقر عاقلی
رضاخان در مطبوعات دیروز؛ محمد خاتمی
پدروپسر( ناگفته ها از زندگی و روزگار پهلوی ها)؛ محمود طلوعی
بسترهای تأسیس سلسله پهلوی؛ دکتر حسین آبادیان
تاریخ بیست ساله ایران؛ حسین مکی
طلای سیاه یا بلای ایران؛ ابوالفضل لسانی
پنجاه سال نفت؛ مصطفی فاتح
تاریخ جامع ملی شدن نفت؛ احمد خلیل مقدم
خاطرات و تألمات مصدق؛ دکتر مصدق
ايران؛ برآمدن رضاخان، برافتادن قاجار و نقش انگليسی ها؛ سیروس غنی
این سه زن؛ مسعود بهنود
پهلوی ها؛ فرهاد رستمی


مطالب مرتبط