از نظر اخلاقی بهترین روش تعامل با دیگران مداراست.

مدارا یا مداهنه؟

مدارا یا مداهنه؟

پیامبر (صلی الله علیه و آله) در سخنان گرانقدری به ابوذر چنین فرمودند: سه ویژگی است که التفات به آن‌ ها، انسان را از زیان و خسران قیامت در امان نگه می دارد: نخست ورعی که او را از محرمات باز دارد؛ دوم حلمی که با آن با نادانی جاهلان مقابله کند؛ سوم اخلاق نیکو که با آن با مردم مدارا کند.[1]

رفق و نرمی و مدارا یعنی ملایمت در رفتار، حسن معاشرت با مردم و تحمّل آزار و ناگواری از سوی آنها. مدارا نقش کلیدی در سلامت روابط اجتماعی دارد و بیانگر روحیه ی اجتماعی انسان است و گاهی در روایات در ردیف انجام واجبات و تکالیف آمده است.

پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مُدَارَاةُ النَّاسِ نِصْفُ الْإِيمَان»؛[2] نیمی از ایمان مدارا کردن با دیگران است‌. در مواجهه با آزارها و ناگواری ها باید توجّه داشت که این رفتارها چه عمداً و از روی غرض و چه سهواً، گاهی ناشی از حسادت افراد است، گاهی خودبرتربینی و زمانی هم قضاوت اشتباه، جهل و ناآگاهی و سایر صفات زشت كه سبب می شود افراد باعث آزار و ناراحتی دیگران شوند. این آزار یا به صورت دشمنی است یا کوتاهی و بی ادبی.

نیمی از ایمان مدارا کردن با دیگران است‌.

در هر حال سؤال این است که ما باید در مواجهه با آزار دیگران چه کنیم؟ چه رفتاری از خود نشان دهیم؟ رفتاری که هم سالم باشد هم ثمربخش و اثرگذار.

اگر مانند خود آن افراد رفتار کنیم و در صدد مقابله به مثل برآییم، ممکن است درگیری و اختلاف به وجود آید یا بر کدورتها افزوده شود و یا اساساَ وقتمان تلف شود و فرصتهای شیرین عمر را از دست دهیم.

بنابراین روشن است که باید از مقابله به مثل صرف نظر کرد. این‌جاست که مدارا نقش ارزشمند و اثربخشش را نشان می دهد. در چنین مواردی باید یا با گذشت و چشم پوشی رفتار کرد یا با تغافل و یا این که در مقابل آزارها به محبّت و خدمت به آزاردهندگان پرداخت.

از نظر اخلاقی بهترین روش تعامل با دیگران مداراست. مدارا شیوه‌ی عاقلان و صاحبان خرد است و کلید درستی و درستکاری است: «عَلَيْكَ بِالرِّفْقِ فَإِنَّهُ مِفْتاحُ الصَّوابِ وَ سَجِيَّةُ أُولِي الْأَلْبَابِ».[3]

از نظر اخلاقی بهترین روش تعامل با دیگران مداراست.

5cff4d6635b4c.jpg


مدارا و مداهنه

باید توجه داشت که میان مدارا و مداهنه تفاوت وجود دارد. مداهنه نوعی سازش است، نوعی رضایت نسبت به رفتارهای نادرست منحرفان و مخالفان حق. اگر انسان در بیان حقایق و تبلیغ و ترویج دین الهی سستی و کوتاهی کند یا در برابر انحرافات دم فرو بندد و حرفی نزند و اعتراضی نکند، اهل مداهنه است.

مداهنه رذیله ای است که روابط اجتماعی سالم را تباه می کند و باعث فرو ریختن پایه ‌های عزّت و سربلندی و شکوه یک جامعه می شود، چراکه افراد اهل مداهنه انسان ‌های خونسرد و بی رنگی هستند که در برابر مشکلات پیرامون خود واکنش نشان نمی دهند و نسبت به انحرافات مذهبی، فرهنگی و اخلاقی مردم بی اعتنا هستند. چنین کسانی در واقع در مسئولیت ­پذیری دچار مشکل هستند. آنها عافیت ­طلب و خودخواهند.

با این توصیف روشن می شود که مداهنه غیر از مداراست. مدارا در جایی اتّفاق می افتد که غرض عقلایی صحیح در پی آن باشد. لذا انسان برای رسیدن به آن غرض عقلایی، این مشکلات را تحمّل می کند. بنابراین انسان در راستای حفظ اصول و مباني باید قاطعیت داشته باشد و کوتاه نیاید، امّا در امور فرعی اگر ضرورت تشخیص داد می‌تواند اغماض نشان دهد.

مدارا در جایی اتّفاق می‌افتد که غرض عقلایی صحیح در پی آن باشد.

بنابراین اگر کوتاه آمدن و چشم ‌پوشی سبب کنار گذاشتن مسائل اصلی و مهم شود و به ساحت آن ها خدشه وارد کند، مداهنه خواهد بود و اگر منافع شخصی را به خطر اندازد و انسان برای رسیدن به هدف والاتر از آن منافع چشم ‌پوشی کند ولو با دشمن خود بزرگوارانه رفتار نماید، مدارا نموده است و اين مداراست كه ارزشمند است نه مداهنه.

امام علی(علیه‌السلام) فرمودند: «شَرُّ إِخْوانِكَ مَنْ أَحْوَجَكَ إِلى مُداراةٍ وَ أَلْجَأَكَ إِلى اعْتِذارٍ»؛[4] حضرت در اين بیان ارزشمند دو شاخصه برای بدترین دوست و رفیق برمی‌شمارد:

1. دوستی و معاشرت با او تو را به مدارا کردن بسیار نیازمند می کند. به این معنا که لازم است دائماً با او مدارا کنی. 2. به عذرخواهی بیشتر وادارت می کند.[5] از این رو افرادی که معمولاً با آن‌ها مدارا می شود، کسانی هستند که از خودخواهی، خودبزرگ‌بینی، زودرنجی، خرده‌گیری و بدگمانی رنج می برند.

مدارا در سیره‌ی معصومین علیهم‌السلام

مروری بر سیره ‌ی معصومین نشان می دهد آن بزرگواران در مواردی که با جاهلان و ناآگاهان با احکام و آموزه های دینی مواجه می شدند، با بردباری و مدارا برخورد می کردند و اجازه نمی دادند که دیگران هم با آن‌ ها با خشونت و شدّت رفتار کنند. معصومین(علیهم‌السلام) عموماً در موارد زیر با افراد مدارا می نمودند:

جهل و ناآگاهي

يكي از مواردي كه برخورد مداراگونه را ايجاب مي كند، زماني است كه طرف مقابل ما در زمينه ­اي دچار ناداني و جهل است.

مردی اعرابی وارد مسجد شد و با بی ‌ادبی مشغول ادرار کردن گردید. اصحاب پیامبر با دیدن این مسأله بلافاصله واکنش نشان دادند، امّا پیامبر (ص) فرمود: با او کاری نداشته باشید و پس از لحظاتی او را فراخواند و فرمود: مسجد محلّ ادرار و کثافات نیست، بلکه جایگاه خداوند متعال و پرستش اوست. بعد هم آداب حضور در مسجد را به وی آموختند.[6]

توان جسمی

انسان­ ها از نظر توان جسمي با يكديگر متفاوند. در اين زمينه هم بايد اصل مدارا را مدّنظر داشت.

امام صادق (علیه‌السلام) می فرماید: ما کودکانمان را در 7 سالگی امر به روزه می کنیم به اندازه‌ای که توان آن را دارند یا نصف روز یا کم‌تر از آن و اجازه می ‌دهیم هرگاه تشنگی بر آن ‌ها غلبه کرد، افطار کنند.[7]

درجه ی ایمان

توجّه به ميزان معرفت و ايمان انسان ­ها نيز ضرورتي است كه اهل مدارا بدان اهتمام ويژه­اي دارند.

یکی از شیعیان می گوید: در حضور امام صادق (علیه‌السلام) سخن از گروهی به میان آمد. من عرض کردم: ما از آن ها بیزاری می جوییم، زیرا به آن‌چه ما قائلیم قائل نیستند. امام فرمودند: به آن چه شما قائلید، قائل نیستند، امّا دوستدار ما هستند. باز هم تبرّی می جویید؟ گفتم: بله. امام فرمودند: اگر چنین است پس ما هم از مزایایی برخورداریم که شما از آن‌ ها بی بهره‌اید. پس ما هم باید از شما بیزاری بجوییم؟ این طور نیست. پس با آن ‌ها دوستی کنید و از آن‌ها بیزاری نجویید. زیرا بعضی از مسلمانان از اسلام، یک سهم و بعضی دو سهم و... بعضی هفت سهم دارند. سزاوار نیست بر دوش آن که یک سهم از اسلام دارد به اندازه‌ ای کسی که دو سهم دارد، بار بگذاریم.[8]

البته ناگفته نماند که گاهی معصومین در رابطه با افراد، شدّت عمل هم به خرج می دادند. آن هم زمانی بوده که یا مدارا و نرمی کارایی نداشته و یا مصالح اجتماعی و سیاسی اقتضا می کرده است. بنابراین اگرچه اصل اوّل و اساسی در اسلام بر رفق و مدارا است امّا اصل دومی هم وجود دارد و آن شدّت عمل است. خداوند متعال هم در قرآن کریم هر دو نمونه را مطرح نموده: «كَتَبَ عَلى‏ نَفْسِهِ الرَّحْمَة»[9] رحمت (و بخشش) را بر خود، حتم كرده‏ است و در جای دیگر: «إِنَّ عَذابي‏ لَشَديدٌ»؛ همانا عذاب من شدید است.[10]

گاهی معصومین در رابطه با افراد، شدّت عمل هم به خرج می‌دادند.

امیرالمؤمنین (ع) نیز می فرماید: هنگامی که رفق و مدارا اسباب زحمت شود، تندی و شدّت عمل عین مداراست. همان‌ طور که گاهی دارو موجب بیماری می شود و بیماری خود دارو می باشد.

آثار مدارا

در هر حال بايد بدانيم كه مدارا سبب جذب دوستی مردم می شود. محبّت بین قلب ‌ها را افزایش می دهد. کینه‌ ها را از بین می برد و روابط اجتماعی را بر پایه‌ای محکم بنا می کند. امام سجّاد(علیه‌السلام) در فرازی از دعای مکارم‌ الاخلاق تغییر و تبدیل‌ هایی را در رفتار خود از خداوند می طلبد: «أَبْدِلْنِي ... مِنْ حُبِّ الْمُدَارِينَ تَصْحِيحَ الْمِقَة»؛ خداوندا! دوستی کسانی که اهل مدارا هستند را به محبّت واقعی تبدیل فرما.

از این رو مدارا بذر محبت را بین انسان‌ ها می‌ کارد و البته نباید فراموش کرد که مدارا کردن یک امر است و این که کاری کنیم و رفتاری داشته باشیم که دیگران با ما مدارا کنند، امری دیگر و البته تفاوت این دو از زمین تا آسمان است.

فهرست منابع:

* قرآن کریم

- تمیمی آمدی، عبدالواحد محمد، غررالحکم و دررالکلم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات، 1366.

- حر عاملی، وسایل‌الشیعه، مؤسسه آل‌البیت، بیروت، بی‌تا.

- حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول، ترجمه‌ي حسن زاده، تهران، دارالکتب الاسلامی، 1376.

- طبرسی، حسن بن فضل، مکارم‌الاخلاق، تهران، فراهان، 1381.

- طوسی، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1365.

- ليثى واسطى، على بن محمد، عيون الحكم و المواعظ، قم، دارالحدیث، 1376.

- مسلم نيشابوري، صحیح مسلم، مصر، دار الحدیث، 1412 ق.

منبع: نشریه شمیم نرجس شماره 26، استاد شایسته‌خوی، تنظيم: عالمه هاشمی



پی نوشت ها:

[1]. طبرسی، مکارم الاخلاق، ج2.

[2]. حرانی، تحف العقول، ص57.

[3]. تمیمی آمدی، غررالحکم، ص244.

[4]. لیثی، عيون الحكم، ص294.

[5]. تمیمی آمدی، همان، ص418.

[6]. نيشابوري، صحیح مسلم، ج1، ص237.

[7]. عاملی، وسائل الشیعه، ج2.

[8]. عاملی، همان، ج11، ص 726.

[9]. انعام: 12.

[10]. ابراهیم: 7.


مطالب مرتبط