چکیده نوشتار حاضر درصدد معرفی برخی راهکارهای عملی جهت اتحاد پایدار میان فرقه های اسلامی در سه حوزه فرهنگی و مذهبی، سیاسی و اقتصادی است. در حوزه فرهنگی راهکارهایی چون...

راهکارهای اصل وحدت اسلامی
۹ اردیبهشت ۱۳۹۶ 1069 0

راهکارهای اصل وحدت اسلامی



چکیده
نوشتار حاضر درصدد معرفی برخی راهکارهای عملی جهت اتحاد پایدار میان فرقه های اسلامی در سه حوزه فرهنگی و مذهبی، سیاسی و اقتصادی است. در حوزه فرهنگی راهکارهایی چون بازگشت به دین، رفع شبهات و اختلاف ها، گفتگوی علمی، ... و حضور فعال علما بررسی می شود. در حوزه اقتصاد توسعه و تقویت روابط اقتصادی، تقویت صنعت جهانگردی از جمله راهکارهای مطرح شده است و در حوزه سیاسی ایجاد حکومت اسلامی واحد، تدوین منشور وحدت اسلامی و ... مورد بررسی قرار می گیرد.

مقدمه
مسأله وحدت در عصر حاضر مهمتر از گذشته است، چون در هیچ زمانی مانند زمان حاضر، اسلام با انبوه دشمنان و مخالفان مواجه نبوده است. یکی از ابعاد اساسی وحدت، آسیب شناسی آن است [1] که به دنبال تبیین آن، ارائه راهکار ضرورت پیدا می کند به این معنی که چگونه می توان در جهان بحران زده فعلی، زمینه ای برای این پدیده آرمانی به دست آورد؟
نوشتار پیش رو در تلاش است به اجمال، مهمترین راهکارهای احیاء و استحکام اصل وحدت در سه حوزه مذهبی - فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را گزارش کند. تحقیق حاضر از نوع مطالعات توصیفی - تحلیلی است که با استفاده از تکنیک فیش برداری، مطالعات و منابع مکتوب موجود مورد بررسی قرار می گیرد.

1- راهکارهای مذهبی و فرهنگی
1 -1- بازگشت به دین
مهم ترین و اساسی ترین راهکار، بازگشت به دین است، چرا که دشمن مهم ترین وسیله تضعیف و خوار کردن ملت اسلامی را در این می بیند که «مردم را از توجه به دین باز دارد و پرده ای میان مذاهب و فهم صحیح آن نصب نماید، پس اگر ملت اسلامی بخواهد عظمت خود را بازیابد واجب تر از هر چیز این است که ابتدا خود را از علم و اطلاع و ادراک صحیح به دین و مذهب برخوردار سازد، عقاید اساسی خود را بشناسد و هرگونه خرافات و آلودگی را ازآن برکنار دارند» (همبستگی مذاهب اسلامی، سلیم، ص145) که این مهم بر دوش علماء و اندیشمندان است که وحدت را از درون در فکر و روح و روان و قلوب مسلمین ایجاد کنند نه از بیرون و از طریق زور و سیاست. (استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، موثقی، ج2، ص191)

1 -2- رفع زمینه های اختلاف و شبهه
شبهات و اختلافاتی که درباره اعتقادات و ایمان مردم به وجود می آید، گره های ارتباطی مردم را با دین الهی که عامل وحدت است یکی یکی باز می کند، از اینرو به سرعت باید به این شبهات پاسخ صحیح داد و این اختلافات را حل کرد.
زیربنای همه راه حل ها نزدیک شدن افکار مسلمین به یکدیگر و تفاهم آنها با هم است که از شناخت صحیح عقاید هر دسته و یافتن ما به الاشتراک میان آنها به دست می آید. اگر این آگاهی حاصل شود می توان از همان جهت ما به الاشتراک در حل و رفع ما به الاختلاف اقدام کرد. (راهی به سوی وحدت اسلامی، حسینی طباطبایی، ص102)
پس به بهانه اختلافات مذهبی نمی توان دست از اتحاد برداشت. اگر وجود اسلام بستگی به وجود مسلمانان دارد مسلما وجود مسلمانان نیز در گرو اتحاد و اتفاق آنها خواهد بود. (تفرقه مسأله روزما، قائمی، ص327)
بدون توجه کافی به این طریق، اقدام به وحدت های سیاسی که اغلب صوری و نمایشی است چندان مفید فایده نخواهد بود. می توان ادعا کرد که اولین شرط بازگرداندن دوستی مسلمانان بستن باب مجادلات مذهبی است. (اصل الشیعه و اصولها، ال کاشف الغطاء، ص25)

1 -3- گفتگوهای علمی
یکی دیگر از راه های تحقق وحدت اسلامی، تقریب اندیشه ها، گرایش ها و مذاهب گوناگون از راه گفتگوست که می تواند شامل گفتگو بین افراد، گروه ها، ادیان، مذاهب و دولت ها با موضوعات سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و فکری باشد. (تقریب در اندیشه و وحدت در عمل، تسخیری، ص45) قطع ارتباط و تعامل فکری، عدم آگاهی درست از باورها و ارزش های یکدیگر باعث سوءظن، قضاوت، موضع گیری های ناصواب و اقدامات نادرست شده در نتیجه زمینه تفرقه فراهم می شود؛ چراکه «انسان دشمن ندانسته های خویش است» («نگاهی به پدیده افراط گرایی و چگونگی برخورد با آن»، ملص، ص188) و در این میان دشمنان به واسطه جهل و ناآگاهی مردم، موارد اختلاف را پررنگ تر کرده و تفرقه را ایجاد کردند، اینجاست که اهمیت این گفتگوها روشن تر می شود.
البته روشن است که منظور از گفتمان، گفتمان آموزشی سطحی یا عمیق نیست، بلکه منظور گفتمان تبلیغی رسانه ای است که با توده های گسترده مردم سر و کار دارد و افکار عمومی را سمت و سو می دهد. (تقریب در اندیشه و وحدت در عمل، تسخیری، ص151) هدف از این گفتگو روشن شدن حقیقت است و قطعاً این گفتگو در سایه دین، بهترین راه مقابله با دشمنان خواهد بود. (استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، موثقی، ج2، ص226)

1- 4- گسترش عقلانیت
تعقل و تفکر در ساماندهی هر جریان عام و فراگیر، نقش مهمی را به عهده دارد. وحدت میان مسلمانان نیز از این امر مستثی نیست، یعنی وحدت میان آنها به میزان عقل و آگاهی آنهاست. اگر می بینیم در آغاز تشکیل مذاهب به رغم اختلاف نظری که بین ائمه مذاهب بود همدیگر را به عنوان پیرون اسلام تحمل می کردند و روابط خوبی با هم داشتند به این دلیل بوده که روابط آنها عقلانی بوده است. آنها درک می کردند که اختلاف اجتهاد و محبت و برادری بین آنها هر کدام در جای خود قرار دارد، در نتیجه تکفیر، توهین و تعصب میان آنها نبود. (روزنامه کیهان، تسخیری، 3/12/1385)
هرچه این عنصر بیشتر شود جامعه سریع تر در مسیر وحدت حرکت می کند و عامل مهمی برای جلوگیری از رفتارهای ناسنجیده با دیگر مذاهب خواهد بود.

1 -5- فعال شدن علماء و نخبگان دینی و ملی در عرصه عمل
نقش اصلی در ایجاد وحدت بر عهده علماء و نخبگان است که هم از لحاظ منابع فکری و فرهنگی غنی هستند و هم از لحاظ کمیت و گستردگی در تمامی سرزمین های اسلامی حضور فیزیکی دارند که اگر به صورت فعالانه با اتکاء به مبانی خودی وارد عمل شوند، تحول بنیادی در فرهنگ جوامع به وجود خواهند آورد. نکته مهم این است که تفرقه در جوامع اسلامی معلول فقدان و یا نقصان داده های فکری نیست، بلکه معلول اغماض از داده های فکری خودی (اسلامی و ملی) است. (در جستجوی راه از کلام امام، خمینی، دفتر پانزدهم، ص215) برای رسیدن به وحدت ابتدا باید حرکت بازگشت به خویشتن در پرتو ارزش های اسلامی و ملی شروع شود. در پرتو ظهور و رشد این حرکت، باورهای مشترک در سطح عام حاصل خواهد شد. در این مقطع است که ملت های اسلامی به این درک و باور حتمی می رسند که منافع اسلامی و ملی آنها با منافع استعمار در تضاد کامل قرار دارد. در نتیجه به میزانی که این بازگشت تعمیم و تعمیق یابد به همان میزان می تواند وحدت در تمام سرزمین های اسلامی جلوه و تحقق بیشتری داشته باشد.

1 -6- انتشار فتواها و نظریه های تقریبی
بی تردید صدور فتوای مجتهدان فرقه های اسلامی نقش بنیادی در وحدت اسلامی یا اختلافات دارد. اگر مجتهدان فتاوایی مانند جواز شرکت نمودن مسلمانان در مراسم عبادی همدیگر را صادر نمایند، زمینه های همسویی مسلمانان را فراهم می کنند. بعضی از مجتهدان و عالمان اهل سنت و تشیع در این خصوص پیشگام بوده اند، (همراه با بنیانگذاران تقریب، بی آزار شیرازی، ص201) یا فتواهای رهبر معظم انقلاب مبنی بر نماز خواندن شیعیان به امامت فردی سنی مذهب یا مشارکت در نماز جماعت اهل سنّت و ... . (بررسی مواضع و فتاوای رهبری در پیشبرد تقریب و وحدت اسلامی، رستمی نجف آبادی، 25/2/93)

1 -7- تعظیم شعائر دینی
تقویت وحدت در هر زمانی مناسب است ولی برخی زمانها مناسبترند که باید از این زمانها بیشترین استفاده را کرد. حضور در عبادات، مراسم و مناسک اجتماعی از جمله نماز جماعت، نماز جمعه، ایام حج، عیدهای ملی، عیدهای انقلابی، سفرهای استانی مسئولان نظام، اجتماعات دینی و مراسم مذهبی مثل عاشورا، بیست و هشتم صفر و مراسم هفته وحدت می تواند زمینه مناسبی برای حفظ و گسترش این اصل حیاتی فراهم کند. (راهکار وحدت سیاسی جهان اسلام در اندیشه امام خمینی(رحمه الله علیه)، عارفی، ص81)

1 -8- توجه به نقش رسانه
واقعیت این است که همان گونه که ایجاد تفرقه میان مذاهب از طریق رسانه های سنتی و مدرن امکان پذیر است، برای مقابله با عوامل تفرقه و حرکت به سوی تقریب مذاهب اسلامی نیز باید از همین رسانه ها استفاده کرد. رسانه می تواند نقش مهمی در ایجاد و پیشرفت وحدت میان مسلمانان و در نزدیکی میان مذاهب داشته باشد. بنابراین اگر ملتی خواهان وحدت و همگرایی است، باید نویسندگان و فرهیختگان آن جامعه به تدوین آثار علمی در قالب کتاب، مجله، روزنامه، برگزاری نشست های علمی، تبادل افکار و نظریات و ترجمه این آثار به زبان های دیگر بپردازند و یا اینکه با تدوین سریال ها و نمایش نامه ها با رویکرد اتحاد و همگرایی اسلامی مانع بزرگی برای آسیب به این اصل مهم شوند. (راهبردهای رسانه ای برای مقابله با چالش های فراروی وحدت اسلامی، پاک آیین، 26/6/1389)

1 -9- تقویت ارزش های اخلاقی
وحدت گرایی و پرهیز از فرقه گرایی در آموزه های قرآنی و سیره نبوی به عنوان یک هدف اخلاقی و تربیتی شناخته می شود. بر این اساس دعوت به وحدت گرایی به بسترها و زیرساختهای تربیتی و اخلاقی و اجتماعی نیاز دارد و تا این زیر ساختها فراهم نشود وحدت عملی تحقق نمی یابد.
از میان فضایل اخلاقی، بخشی که جنبه ی اجتماعی دارند، نقش مؤثرتر و برجسته تری در ایجاد، تقویت و استمرار وحدت دارند از جمله ایمان و باور به توحید به عنوان زیربنای اخلاقی، احترام متقابل، وفای به عهد، غیرخواهی و عاطفه، عدالت، ایثار، تعاون، ادب در گفتار و از میان رذایل اخلاقی کفر و شرک و نفاق به عنوان منشاء رذایلی همچون خودخواهی، زیاده خواهی، جهل، تعصب، کبر و مکر در این موضوع تأثیرگذارند.
وحدت واقعی و حقیقی جز با عشق و علاقه درونی و محبت واقعی مسلمانان و اهل توحید نسبت به یکدیگر حاصل نمی شود. (آرمانشهر، خسروی، ص24)

2- راهکارهای سیاسی
یکی از مهمترین حوزه هایی که می تواند اصل وحدت را تحکیم بخشد یا بالعکس به آن خدشه وارد کند حوزه سیاست است. به همین دلیل باید به راهکارهایی برای حفظ و مستحکم کردن این اصل مهم در این حوزه اندیشید که به برخی اشاره می کنیم.

2 -1- تصویب مجازات های حقوقی برای تفرقه افکنی
به دلیل اهمیت این مسأله باید اشکال گوناگون تفرقه در جهان اسلام جرم محسوب شود و برای آن به ویژه زمانی که بر اساس اطلاعات نادرست باشد مجازات در نظر گرفت. حتی اگر این تفرقه اندازی بر اساس اطلاعات درست باشد باز هم مجازات دارد، زیرا بحث امنیت دین اسلام در میان است و هیچ کس حق ندارد با تأکید بر اختلاف های مذاهب مختلف به تفرقه دامن بزند. (انسجام اسلامی، لطیفی پاکده، ص96)

2 -2- تدوین منشور وحدت اسلامی
منشور عملی وحدت اسلامی با توجه به شرایط داخلی و منطقه ای می تواند مبنایی مناسب برای ارتباط بیشتر و وحدت بیشتر بین دولت ها، ملت ها، خواص و نخبگان کشورهای اسلامی باشد. تدوین این منشور، رسالتی است که از سوی رهبر بزرگوار انقلاب اسلامی بر عهدة عالمان و روشنفکران دنیای اسلام گذاشته شد و ایشان تصریح کردند که علماء و روشنفکران مسلمان باید منشور وحدت اسلامی را به عنوان مطالبه ای تاریخی تدوین کنند که اگر امروز به این وظیفه عمل نشود، نسل های بعدی ما را مؤاخذه خواهند کرد. (بیانات رهبر معظم انقلاب اسلامی در دیدار کارگزاران نظام، 17/01/۱۳۸۶)

2 -3- ایجاد حکومت اسلامی واحد
از کاربردی ترین راهکارهای وحدت، تشکیل حکومت اسلامی است که هم به جهت اجرا و گسترش برنامه های اسلام و قرآن و هم به منظور مقابله و مبارزه با معاندین، مشرکین و مستکبران امری ضروری است. می توان ادعا کرد تنها راه دست یابی به صلح و امنیت، تعالی و رشد انسانیت و از بین بردن ملیت گرایی، نژادپرستی و ... ایجاد حکومت واحد اسلامی است که از بعد نظری از یک جهان بینی دقیق نشأت می گیرد، چرا که اسلام کامل ترین شناخت را از انسان و نیازهای او دارد. (وحدت اسلامی از دیدگاه امام خمینی و مقام معظم رهبری، بهزادی، صص52-75)

2 -4- اتخاذ سیاست مشترک
یکی از شیوه های ایجاد وحدت اسلامی، اتخاذ سیاست مشترک توسط کشورهای اسلامی است. این سیاست ها می تواند در حوزه روابط بین المللی، سیاست های اقتصادی و تشکیل بازارهای مشترک اقتصادی یا در صحنه های سیاسی در برابر دشمنان شکل بگیرد. (وحدت اسلامی در اندیشه امام خمینی (رحمه الله علیه)، همدرد، http://irdc.ir/fa/content)

3- راهکارهای اقتصادی
بین میزان وحدت و اتحاد جامعه با پیشرفت و رفاه آن جامعه رابطه مستقیمی برقرار است (اصل وحدت کلمه و احتراز از تفرقه و تشتت، موسوی خمینی، ص153) از این جهت ضروری است به راهکارهایی برای رشد اقتصاد کشورهای اسلامی اندیشید.

3 -1- تقویت صنعت جهانگردی
یکی از مهمترین ابزار اقتصادی جهان مدرن، صنعت جهانگردی و توریسم است. گسترش این صنعت در جوامع اسلامی برای مسلمانان بسیار مفید است، چرا که با ایجاد اشتغال با ضریب بالا و ایجاد درآمد، سطح رفاه جامعه را بالا می برد. در عین حال بازتاب های فرهنگی و سیاسی قابل توجهی دارد، چرا که این صنعت آنها را با عقاید، دیدگاه ها و افکار یکدیگر آشنا می سازد و عامل مهمی برای تحیکم پایه های الفت و اتحاد خواهد بود. ایجاد اتحادیه گردشگری با عضویت کشورهای اسلامی و آسان کردن رفت و آمد مردم این کشورها به یکدیگر، این هم گرایی را سهولت و سرعت بیشتری می بخشد. (نقش گردشگری در فرآیند همگرایی فرهنگی کشورهای اسلامی، جلالیان و دیگران، ص3؛ انسجام اسلامی، لطیفی پاکده، صص97-98)

تنها راه دست یابی به صلح و امنیت، تعالی و رشد انسانیت و از بین بردن ملیت گرایی، نژادپرستی و ... ایجاد حکومت واحد اسلامی است.


3- 2- توسعه و تقویت روابط اقتصادی در بین کشورهای اسلامی
کشورهای اسلامی در برقراری روابط اقتصادی باید اولویت نخست خود را کشورهای هم کیش خود قرار دهند و از اهمیت این مسأله غفلت نورزند برای این کار باید در سیاست های داخلی کشورهای اسلامی مشوق های خاصی در نظر گرفته شود. (انسجام اسلامی، لطیفی پاکده، ص97) تأسیس بازار مشترک، لغو یا به حداقل رساندن عوارض گمرگی و تعرفه های وارداتی در کشورهای اسلامی و ایجاد شرکت های فراملی در جهان اسلام با هدف جذب سرمایه های (انسانی و مادی) جهان اسلام و جلوگیری از فرار سرمایه ها و رقابت با شرکت های غیراسلامی و غربی می توانند در راستا بسیار تأثیرگذار باشند.

3 -3- یکپارچه سازی نظام بانکداری در کشورهای اسلامی
این اقدام می تواند داد و ستدهای اقتصادی را در جهان اسلام تقویت کند و به تدریج اتحاد امت اسلام را نیز افزایش دهد. (همان، ص98)

نتیجه
با توجه به وضعیت کنونی مسلمانان در عصر حاضر و با توجه به ریشه عمیق دعوت به وحدت در دین اسلام، تلاش برای اتحاد اسلامی به عنوان وظیفه، امری بدیهی است. وظیفه ای که مسلمانان در برابر یکدیگر دارند که رسیدن به برادری و اخوت اسلامی است و وظیفه ای که در برابر دشمنان دارند که همدست شدن در مقابل دشمن در یک صف است. بازگشت به دین و ترویج آن از مهمترین راهکارهای وحدت است. وحدت میان مسلمانان به میزان عقل و آگاهی و بینش آنها جلوه گر می شود. حل اختلافات و شبهات، گفتگوهای علمی برای روشن شدن حقیقت، حضور فعال، تأثیرگذار و به موقع علماء و اندیشمندان، تعظیم شعائر دینی و تقویت ارزش های اخلاقی می تواند پایه وحدت را در حوزه مذهب و فرهنگ مستحکمتر کند. ایجاد وحدت مستلزم راهکارهایی در حوزه سیاست نیز هست و کاملاً روشن است وحدت سیاسی نیازمند پیش زمینه فکری و فرهنگی خواهد بود، ایجاد حکومت اسلامی واحد، تدوین منشور وحدت اسلامی و تصویب مجازات برای تفرقه افکنی می تواند زمینه تحقق این امر را فراهم کند. در حوزه اقتصاد نیز توسعه و تقویت روابط اقتصادی، تقویت صنعت جهانگردی و یکپارچه سازی نظام بانکداری در کشورهای اسلامی می تواند تأثیرگذار باشند و این بیانگر لزوم حضور کارشناسان سیاسی و اقتصادی در کنار کارشناسان مذهبی است.


فهرست منابع
1- قرآن
2- نهج البلاغه
3- آرمان شهر وحدت، خسروی، محمد علی، نشر عروج، چاپ دوم، 1387.
4- استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، موثقی، سیداحمد، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1375.
5- استراتژی وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، موثقی، سیداحمد، چاپ اول، مرکز انشارات دفتر تبلیغات اسلامی - قم، 1371.
6- اصل وحدت کلمه و احتراز از تفرقه و تشتت، موسوی خمینی، تهران، مؤسسه فرهنگی ـ هنری قدر ولایت،1390.
7- امت اسلامی و برنامه های راهبردی برای رویارویی با چالش های فراروی وحدت، اندیشمندان جهان اسلام، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی - معاونت فرهنگی، چاپ 1، 1390.
8- انسجام اسلامی (زمینه ها، مبانی، موانع و راهکارهای اتحاد اسلامی)، لطیفی پاکده، لطف علی، چاپ اول، دفتر عقل، 1388.
9- اصل الشیعه و اصولها، ال کاشف الغطاء، محمد حسین، مطبعه العرفان، الطبعه الثانیه، 1355.
10- بررسی مواضع و فتاوای رهبری در پیشبرد تقریب و وحدت اسلامی، رستمی نجف آبادی، حامد، دفتر تقریب مذاهب سلامی دانشگاه مذاهب اسلامی، 25/2/1393.
11- تفرقه مسأله روز ما، قائمی، علی، تهران، تنظیم برآبادی، انتشارات قیام، 1358.
12- تقریب در اندیشه ها و وحدت در عمل، تسخیری، محمد علی، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی - معاونت فرهنگی، تهران، 1391.
13- در جست وجوی راه از کلام امام، دفتر هشتم، خمینی، روح الله، امیر کبیر،1362.
14- راهبردهای رسانه ای برای مقابله با چالش های فراروی وحدت اسلامی، پاک آیین، محسن، 28/6/1389، http://www.taghribnews.com.
15- راهکار وحدت سیاسی جهان اسلام در اندیشه امام خمینی (رحمه الله علیه)، عارفی، محمد اکرم، معرفت، شماره 31، 1387، ص77-85.
16- راهی به سوی وحدت اسلامی، حسینی طباطبایی، مصطفی، بی نا، 1314.
17- «نگاهی به پدیده افراط گرایی و چگونگی برخورد با آن»، ملص، مصطفی، در مجموعه مقالات امت اسلامی چالش ها، راهبردها، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی، چاپ اول، 1387.
18- نقش گردشگری در فرآیند همگرایی فرهنگی کشورهای اسلامی، حمید جلالیان، سمیه برادران، سید هادی کهنه پوش، چهارمین کنگره بین المللی جغرافیدانان جهان اسلام، ایران -زاهدان، 1389.
19- وحدت از نگاه امام خمینی، خمینی، روح الله، چاپ اول، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام، 1376.
20- همبستگی مذاهب اسلامی، عبدالمجید، سلیم، ترجمه بی آزار شیرازی، امیر کبیر، تهران، 1357.
21- همراه با بنیانگذاران تقریب، بی آزار شیرازی، عبدالکریم، تهران، مجله رسالة التقریب، سال اول، شماره اول، 1413.
22- وحدت اسلامی از دیدگاه امام خمینی و مقام معظم رهبری، بهزادی، محمد حسین، دوره سوم، شماره هفتم، 1393، ص52-57.
23- وحدت اسلامی در اندیشه امام خمینی (ره) همدرد، علی،http//irdc.ir/fa/content .

تکتم مشهدی؛ کارشناسی ارشد فلسفه اسلامی و پژوهشگر جهاد دانشگاهی مشهد


مطالب مرتبط