شیخ عباسعلی محقّق واعظ خراسانی معروف به محققِ واعظ و محققِ خراسانی،از مشاهیر ووعّاظ ایران بود

شیخ عباسعلی، تهییج کننده مردم در واقعه گوهرشاد
۲۲ تیر ۱۳۹۷ 63 34.6 KB 5 0

شیخ عباسعلی، تهییج کننده مردم در واقعه گوهرشاد

نوشتاری از:رضا سلیمان نوری
نام شیخ محمد تقی بهلول گنابادی، هنگام بررسی وقایع منتهی به فاجعه تلخ مسجد گوهرشاد به حدی به چشم می خورد وتکرار می شود که ناخود آگاه هر محققی وی را تنها سخنران و واعظ فعال در این قیام می‌داند. این درحالی است که تعداد دیگر از بزرگان اهل منبر آن زمان مشهد نیز در این قیام به ویژه در روزهای نخست آن فعال بوده‌اند که در راس همه آنها باید از شیخ عباسعلی محقّق نام برد.
هر منبر ، ده منبر
شیخ عباسعلی محقّق واعظ خراسانی معروف به محققِ واعظ و محققِ خراسانی،از مشاهیر ووعّاظ ایران بود که چهارشنبه 15 صفر سال 1310قمری در مشهد به دنیا آمد. پدرش ملاّ بمانعلیِ واعظ، معروف به حاجی محقق دامغانی سالیان دراز در جوار مرقد منور امام رضا(ع) به وعظ،خطابه اشتغال داشت.شیخ عباسعلی، ادبیات را نزد پدرش فراگرفت. همچنین آقا محمدباقر مدرّس رضوی و حاج شیخ حسن برسی اساتید فقه و اصول و آقابزرگ شهیدی و حاجی فاضل خراسانی معلمان فلسفه او بودند.وی پس از استفاده از محضر این استادان، از طریق وعظ، تبلیغ و خطابه به ارشاد و هدایت مردم پرداخت. مواعظ سودمند و سخنان جذّاب وی در دل‌ها بسیار مؤثر می‌افتاد به طوری که اهل علم،تاثیر هر منبر او را برابر با ده منبر سایر وعاظ می‌دانستند.
آغاز فعالیت سیاسی
محقق،از همان ابتدای آغاز سیاست‌های ضددینی رضاخان به مقابله با آنها پرداخت و در منبرهای خود ابعاد پشت پرده این اقدامات را بازگو کرد. همین امر نیز باعث شد تا از سوی مقامات انتظامی وقت تحت نظر قرار گیرد.در نامه‌ای که از طرف لشکر 9 شرق در تاریخ 30 / 5 / 1308 درباره وی صادر شده، آمده است:«شیخ عباسعلی خراسانی که چندی قبل به عتبات عالیات مسافرت نموده بنابر راپورت‌هایِ واصله، مشارالیه در آنجا راجع به لباس متحدالشکل و وضعیات، دروغ هایی جعل کرده... اینک بر طبق راپورتِ بنادر، مشارالیه وارد بوشهر و از طریق شیراز عازم خراسان گردیده لازم است مشارالیه را به محض ورود تحت نظر قرار داده و مواظب عملیات، اظهارات و معاشرت او با اشخاص باشید.»
واقعه گوهرشاد
حاجی محق،در آن دوران به حدی مورد اعتماد آیت الله العظمی قمی بود که آن مرجع بزرگ پیش از سفر به تهران برای مذاکره با شاه به منظور جلوگیری از ادامه روند اقدامات ضد دینی رضاخان،وی را به اتفاق چند منبری دیگر از جمله، عیدگاهی و شیخ مهدی واعظ خواسته و به آنها گفت: «شما مراقب باشید و اگر بناشد شما باید وظیفه دینی خود را انجام دهید.شما باید مردم را آگاه کنید و هوشیار نمایید که چه توطئه عظیمی در کار است.»
محقق و سایر وعاظ حاضر در این دیدار،پس از بازداشت خانگی آیت الله قمی به مشهد،تلگرامی خطاب به شاه تنظیم کرده وخواستار آزادی مرجع تقلید خود شدند اما پاکروان، استاندار وقت ضمن توقیف آن، دستور بازداشت امضاکنندگان را صادر کرد.این امر باعث شروع تحصن‌های اعتراضی مردم در مسجد گوهرشاد شد. مردم،روز سه شنبه 9 ربیع الثانی، شیخ عباسعلی را به مسجد برده و بر منبر صاحب الزمان نشاندند و او بر علیه رضاخان سخنرانی کرد.شب جمعه نیز وی به همراه شیخ مرتضی عیدگاهی و شیخ مهدی واعظ خراسانی به منبر رفت و در حالی که دو نفر دیگر تا حدی ملایم از حکومت انتقاد کردند،شیخ عباسعلی یک ساعت و بیست دقیقه شاه و انگلستان را کوبید و از جمله گفت:«مردم هوشیار باشید و بیدار باشید! می خواهند شما را از زیر پرچم داروین انگلیس ببرند.گویی ما در زیر پرچم انگلیس هستیم که هرچه آنان بخواهند باید انجام داده شود.»
محقق فردای آن روز و قبل از بهلول هم منبر رفت و خواستار ادامه تحصن مردم تا آزادی آیت الله العظمی قمی و رفع قوانین ضد دینی شد اما وی درست در شب یکشنبه و هنگام حمله قوای دولتی به مسجد در خارج از آن به سر می‌برد و بدین‌گونه آسیبی ندید.
زندگی مخفی
بعد از کشتار فجیع مردم، استاندار، دستور دستگیری روحانیان و عوامل این تجمع را صادر کرد.شیخ محقق پس از آن،حدود دو ماه مخفی بود. مأموران حکومتی در این مدت، دو بار خانه وی را تفتیش کردند و در مرحله دوم شناسنامه وی را با خود بردند. محقق وقتی پس از رفتن مأموران، وضعیت آشفته همسر و فرزندانش را دید، استخاره‌ای گرفت و راهی شهربانی شد.سرهنگ نوائی رییس وقت شهربانی مشهد نیز پس از دستگیری وی را به تهران فرستاد.
دوران زندان
شیخ عباسعلی در جریان محاکمه نظامی سران نهضت و با توجه به فرار بهلول به عنوان تهییج کننده اصلی مردم به شورش علیه دولت معرفی شد.دادستان نظامی تقاضای صدور حکم اعدام برای وی را کرد اما پس از چند جلسه دادگاه، به یک سال زندان از بدو توقیف محکوم گردید.به دستور شاه دادگاه تجدید نظری تشکیل و حکم اولیه را نقض شد ولی حکم دیگری صادر نگردید تا شیخ عباسعلی و سایر زندانیان مدت ها سرگردان و بلاتکلیف باشند.بلاتکلیفی زندانیان همچنان ادامه داشت تا اینکه پس از گذشت هفت ماه، دادگاهی به ریاست تیمسار زاهدی برگزار و حکم اولیه را تایید کرد.این حکم دادگاه نیز ابتدا اجرایی نشد تا اینکه رضاشاه 25/ 3/ 1317بر اثر کثرت نامه‌های ارسال شده برای آزادی ایشان، حکم را تایید کرد.البته سرهنگ نوایی که رییس کارآگاهی شهربانی تهران شده بود،بازگشت زندانیان به مشهد را عامل آشوب دانست و شاه نیز به همین دلیل اجازه بازگشت به مشهد را به شیخ عباسعلی و سایر زندانیان نداد.
پس از زندان
محقق بعد از آزادی نه تنها حق خروج از تهران را نداشت بلکه ممنوع المنبر بود و لذا به کشاورزی پرداخت.او بعد از حوادث سال 1320 به سخنرانی‌های خود ادامه داد و چند سفر به عتبات رفته و در آنجا نیز سخنرانی هایی ایراد نمود.وی همچنین پس از مدتی مدرّس کلام و عقائد اسلامی در دانشگاه تهران شد و به دانشجویان درس مجاهدت و فدکاری در راه دین آموخت.
سرانجام این عالم مجاهد و محقق واعظ در صبح روز سه شنبه دوم ذی قعده سال 1383قمری ندای حق را لبیک گفت و در قبرستان بیات قم به خاک سپرده شد.امام خمینی(ره) در مراسم ختم ایشان در قم، حاضر شد و با تسلّی دادن به فرزندان و بستگان ایشان، یادِ او را گرامی داشت.
منابع

1. تاریخ علمای خراسان، میرزا عبدالرّحمن، با تصحیح و تحشیه محمدباقر ساعدی خراسانی، کتابفروشی دیانت، مشهد، 1341.
2. حدیقةالرضویة، محمدحسن بن محمدتقی هروی، شرکت چاپخانه خراسان، 1326.
3. فرهنگ خراسان، عزیزالله عطاردی، انتشارات عطارد.
4. قیام گوهرشاد، سینا واحد، وزارت ارشاد اسلامی، تهران، 1361.
5. گنجینه دانشمندان، رازی.
6. واقعه گوهرشاد به روایت دیگر (از مجموعه اسناد چاپ شده روانشاد اسماعیل رائین)، به کوشش رائین، انتشارات نشر رائین، پاییز، 1379.
7. خاطرات سیاسی بهلول، محمدتقی بهلول، نشر نوید، مشهد، 1376.
*کارشناس ارشد ایرانشناسی


مطالب مرتبط