چکیده غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به معنای حضور ایشان در جامعه و عدم شناخت حضرت توسط مردم می باشد. عدم شناسایی امام بدلیل حجاب هایی است...

​بازانگاری مفهوم غیبت امام و احساس حضور
۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ 406 7.2 MB 46 0

​بازانگاری مفهوم غیبت امام و احساس حضور

چکیده

غیبت امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به معنای حضور ایشان در جامعه و عدم شناخت حضرت توسط مردم می باشد. عدم شناسایی امام بدلیل حجاب هایی است که خود مردم ایجاد کرده اند. با دقت در جایگاه و نقش امام در هستی و معنای صحیح غیبت امام و اینکه احساس حضور امام را باید خودمان با تمرین و برنامه های مداوم ایجاد کنیم، می توان به احساس حضور امام دست یافت.
واژگان کلیدی: غیبت امام، معنای غیبت، دیده نشدن امام، ناشناس بودن امام، احساس حضور امام، آثار احساس حضور امام

بیان مسأله
چگونه می توان با استفاده از تغییر نگرش شیعیان نسبت به مفهوم غیبت امام، احساس حضور امام را در ایشان زنده کرد؟ چگونه می توان درک صحیحی از غیبت امام دوازدهم (علیه السلام) داشت و حضور امام را مستمر و موثر در زندگی احساس نمود؟ برای پاسخ به این پرسش لازم است باور درستی نسبت به جایگاه امام در عالم هستی داشته باشیم به گونه ای که وجود و ادامه حیات خود را وابسته به وجود امام و وصول تمامی خیرات و برکات را از ناحیه ایشان بدانیم. در این باره به ذکر حدیثی زیبا بسنده می کنیم. سپس با مقاله حاضر در پی آنیم تا معنای غیبت امام زمان (علیه السلام) را به صورت صحیح بدست آوریم و از این رهگذر به احساس حضور امام دست یابیم.

1. جایگاه امام در هستی
امام سجاد (علیه السلام) می فرمایند: ما اهل بیت پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) پیشوایان امت اسلام، حجت های خدا بر جهانیان، آقای اهل ایمان، پیشوای روسفیدان و سرپرست مومنانیم. ما امان برای اهل زمین هستیم، همچنان که ستارگان امان برای اهل آسمانند. ما کسانی هستیم که خدا بواسطه ما آسمان را بر فراز زمین نگه داشت و اهل زمین را از هلاکت نجات بخشیده است. بواسطه ما باران می بارد و رحمت خدا منتشر می شود و زمین برکاتش را بیرون می آورد و اگر نبود در هر عصر و زمانی امامی از ما اهل بیت در زمین، زمین اهلش را فرو می برد و هلاک می کرد. سپس فرمودند: از هنگام خلقت آدم تا قیامت، زمین از حجت خدا خالی نبوده و نخواهد بود؛ خواه حجتش در میان مردم آشکار و معروف باشد یا غائب و ناپیدا. خدا در زمین عبادت نمی گردید. (کمال الدین و تمام النعمة، ابن بابویه، ج 1 ؛ ص207. الأمالی (للصدوق)، ابن بابویه،ص186)

اگر نبود در هر عصر و زمانی امامی از ما اهل بیت در زمین، زمین اهلش را فرو می برد و هلاک می کرد.

2. معنای غیبت امام
دربارة اینکه چرا امام زمان(علیه السلام) را غایب می دانیم؛ ذکر این مطلب ضروری است که این غیبت مثل حضور و غیاب در کلاس درس و مدرسه نیست که به آنهایی که در کلاس حاضر نیستند غایب می گویند.
منظور از پردة غیبت این نیست که پرده ای باشد و حضرت در پس آن پنهان شده باشند. این اصطلاح از زمان امامان دهم و یازدهم ـ حضرت هادی و عسکری(علیهم السلام) ـ رایج شد. از آنجا که ایشان می خواستند برای غیبت امام زمان(علیه السلام) زمینه چینی کنند در بیشتر اوقات از پشت پرده با مردم صحبت می کردند و عموم ملاقات هایشان به این شکل انجام می شد که البته این امر تأثیر به سزایی در آمادگی مردم برای این موضوع داشت. مشابه این جریان و برای تکمیل آن در زمان غیبت صغری وجود داشت و پایان دورة غیبت صغری مرحله ای بود که مفهوم غیبت تا حدود زیادی برای مردم جا افتاده بود.
درباره ی غیبت امام مهدی (علیه السلام) و چگونگی پنهان زیستن آن حضرت، دو دیدگاه وجود دارد:

2.1. دیده نشدن امام (علیه السلام)
اولین دیدگاه، همان است که به طور متداول در ذهن ها در مورد غیبت آن حضرت، وجود دارد؛ یعنی این که امام مهدی(علیه السلام) در طول مدت غیبت خویش، از نظرهای مردم به دور بوده و اگر چه حضرت در این مدت مردم را می بینند و از حال آن ها با خبر می شوند، اما کسی توان دیدن ایشان را نداشته و با حضرتش مواجه نمی شود. در طول زمان غیبت، امام عصر(علیه السلام) از دیدگان مردم غایب بوده و غیبت شخصی دارد، به گونه ای که شخص و وجود حضرت در از نظر مردم دور است.
امام صادق(علیه السلام) می فرمایند:
«در زمان غیبت مردم امام خویش را نمی یابند، با این که او در موسم(حج) حاضر می شود و مردم را می بیند اما کسی او را نمی بیند.» (الغیبة( للنعمانی)، ابن أبی زینب ، ص175؛ کمال الدین و تمام النعمة، ابن بابویه، ج 2، ص346.)
امام علی(علیه السلام) نیز در روایتی می فرمایند:
«حجت خدا بر روی زمین ایستاده، در راه های آن حرکت می کند و در قصرها و خانه های آن داخل می شود. او شرق و غرب زمین را طی می کند، سخنان مردم را می شنود و بر جماعت آن ها سلام می کند. او مردم را می بیند اما کسی او را نمی بیند تا زمانی که وقت ظهور فرا رسد و وعده های الهی تحقق یابد و ندای آسمانی طنین انداز شود. همانا آن روز، روز شادی و سرور فرزندان علی و شیعیان اوست.» (ابن أبی زینب، الغیبة( للنعمانی)، ص144.)
بنابراین طبق این روایات، در طول زمان غیبت، امام عصر(علیه السلام) از دیدگان مردم غایب بوده و جز در موارد بسیار اندک ظاهر نمی شوند.

در طول زمان غیبت، امام عصر(علیه السلام) از دیدگان مردم غایب بوده و غیبت شخصی دارد.


2.2. ناشناس بودن امام (علیه السلام)
دیدگاه دومی که می توان برای غیبت حضرت ولی عصر(علیه السلام) تصور نمود این است که اگر چه آن حضرت در طول زمان غیبت در میان مسلمانان حضور می یابند و با آن ها مواجه می شوند، اما کسی آن امام را نمی شناسد و متوجه هویت واقعی ایشان نمی شود. در طول غیبت، امام زمان(علیه السلام) بین مردم رفت و آمد دارد اما شناخته نمی شود و غیبت شخصیتی دارد، نه غیبت به معنای عدم حضور و شخص. غیبت ایشان، در مقابل ظهور است نه در مقابل حضور. ایشان، حاضر است و ایفای نقش امامت می کند. مانند حضرت یوسف که هر چند در کنار برادرانش نشسته بود ولی از نظر آنان غایب به شمار می آمد. روایاتی وجود دارد که می توان در دیدگاه دوم به آن ها استناد کرد و از آن جمله به روایت زیر که از دومین نایب خاص حضرت یعنی محمّد بن عثمان عَمری، نقل شده، اشاره کرد: «به خدا سوگند، صاحب این امر هر سال در موسم(حج) حضور می یابد، در حالی که ایشان مردم را می بینند و آن ها را می شناسد اما مردم با این که او را می بینند وی را نمی شناسند.» (من لا یحضره الفقیه، ابن بابویه، ج 2 ؛ ص520. کمال الدین و تمام النعمة، ابن بابویه، ج 2 ؛ ص440)
بنابر این دیدگاه، برای حفظ امام مهدی(علیه السلام) از شرّ دشمنان، لازم نیست که آن حضرت از نظر جسمی از جامعه دور و از دیدگان، پوشیده باشند. بلکه همین قدر که ایشان در میان مردم شناخته نشوند و هویت حضرتش بر آن ها پوشیده باشد، کفایت می کند.

در طول غیبت، امام زمان(علیه السلام) بین مردم رفت و آمد دارد اما شناخته نمی شود و غیبت شخصیتی دارد.

به نظر می رسد دیدگاه دوم نزدیکتر به صواب باشد چرا که تناسب بیشتری با جایگاه امام، هدایت و نظارت ایشان و زندگی مادی و طبیعی امام در بین مردم دارد.
در روایات علت و حکمت های متعددی برای غیبت ذکر شده که اجمالا شامل سری از اسرار الهی بودن غیبت، حفظ جان امام، اجرای سنت پیامبران، آزادی از بیعت با ظالمان، تأدیب مردم، امتحان و غربال انسان ها می باشد.

3.
احساس حضور امام
احساس حضور را باید هر فرد با تمرین و برنامه های مداوم ایجاد کند. تمرین و برنامه هایی که شاید در نگاه اول ساده بنظر برسند اما راه گشایند. این برنامه ها به مرور گناهان و صفات رذیله را که همچون حجابی بین فرد و امام حائل شده کنار می زند و ارتباط معنوی با امام را به همراه دارد.
نخستین قدمها برای ایجاد ارتباط معنوی با امام عصر(علیه السلام) می تواند با انجام کارهای زیر به طور مرتب و مستمر آغاز شود: اختصاص دادن وقتی مشخص در شبانه روز به حضرت در قالب قرائت دعاهای مربوط به امام زمان(علیه السلام)، به یاد حضرت بودن و تفکر در جایگاه و نقش امام در عالم خلقت و جایگاه انسان در این چرخه، توجه و معرفت کافی به وظیفه سنگین منتظران در دوران غیبت و فضیلت دوران انتظار، تلاش در بدست آوردن رضایت حضرت و دغدغه مند بودن جهت زمینه سازی ظهور، آراسته شدن به صفات نیک اخلاقی، پیاده نمودن برنامه های حکومت امام در حد توان در عصر غیبت.
احساس حضور بدین معناست که آن حضرت را شاهد و ناظر بر رفتار، گفتار و پندار خود دانسته و با توجه مداوم به حضور حضرت، استفاده بیشتری از کمالات و فیوضات وجود گران قدر امام ببریم. درک و بیان این کمالات و لذات درک حضور امام در کلام نمی گنجد و از حد وصف خارج است. شخص منتظری که با درک صحیح جایگاه امام و معنای غیبت به احساس حضور امام می رسد هر آنچه را که خشنودی امام زمان(علیه السلام) در آن است انجام داده و از هر آنچه که موجب ناخشنودی آن امام می شود دوری می گزیند. آن حضرت نیز به صراحت انجام این وظیفه را به عهده همه گذاشته اند: هر یک از شما باید آنچه را که موجب دوستی ما می شود، پیشه خود سازد و از هر آنچه که موجب خشم و ناخشنودی ما می گردد، دوری گزیند. (بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط - بیروت)، مجلسى، ج 53، ص: 176. نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین (للفیض)، فیض کاشانى، ص: 243. تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، طوسى، مقدمةج 1، ص: 38.)
همچنین آن حضرت، در توقیع شریفش به شیخ مفید می فرماید: «ما به اخبار شما آگاهیم و هیچ چیز از اوضاع شما، بر ما پنهان نیست» و در ادامه می فرماید: «ما هرگز از سرپرستی و رسیدگی به شما کوتاهی نکرده و یاد شما را از خاطر نبرده ایم» .
این کلمات نورانی، نمونه ای از آگاهی و محبت و مراقبت دائمی امام زمان(علیه السلام) به شیعیان و دوستانش است و نشان از این دارد که شیعیان، همواره در منظر و مرأی امام عصر(علیه السلام) هستند.
امام باقر علیه السلام فرموده است: نزدیک ترین بندگان به خدا که خدا نیز بیش از همه از آن ها خشنود است، بندگانی هستند که حجت خدا از چشم آن ها ناپدید خواهد شد؛ آن ها حجت خدا را نمی بینند و جایگاه او را نمی شناسند؛ ولی یقین دارند که حجت خدا میان آن هاست و حجت های خدا باطل شدنی نیستند... خدا می داند که اولیائش در وجود حجت خدا به شک وتردید نمی افتند. اگر می دانست که امر بر آن ها مشتبه می شود، حتی یک لحظه هم حجت خودش را پنهان نمی کرد.

احساس حضور را باید هر فرد با تمرین و برنامه های مداوم ایجاد کند.

4. آثار احساس حضور امام در زندگی
آثار احساس حضور امام در زندگی، عمیق و فراوان است در این مجال اشاره ای گذرا به برخی از آن ها خواهیم داشت. احساس حضور که در سایه معرفت امام زمان(علیه السلام) به دست می آید، موجب هدفمندی فرد و جامعه گشته نظم و برنامه دقیقی را بر زندگی افراد جامعه حاکم می کند، هویت دینی و اجتماعی شایسته ای به افراد عطا کرده و احساس ارزشمندی را در فرد تقویت می کند، بدین وسیله بنیان خانواده و جامعه استحکام می یابد. بعلاوه به کنترل اجتماعی در جامعه می انجامد و جامعه و افراد را از انحرافات باز می دارد. چنین جامعه ای زمینه را برای ظهور مهیا کرده و آمادگی و پذیرش حضور امام را خواهند داشت.
در زیارت روز جمعه امام زمان(علیه السلام) آمده است: «سلام بر تو ای چشم خدا میان آفریدگان» یکی از القاب امام زمان عین الله است؛ یعنی امام زمان، چشم خداوند میان بندگان است. با این وصف، منتظر واقعی، همیشه احساس حضور می کند و این احساس حضور در محضر امام زمان(علیه السلام)، او را از ارتکاب گناه و ناهنجاری ها باز می دارد و پیوسته مراقب مجموعه گفتارها و رفتارهای خود خواهد بود، تا عملی برخلاف رضای امام عصر(علیه السلام) از او صادر نشود.
احساس حضور، عامل درونی برای کاهش ناهنجاری های اجتماعی به شمار می آید. انتظار حقیقی، انسان های منتظر را به مراقبت از خویش و رعایت هنجارها دعوت می کند.

احساس حضور که در سایه معرفت امام زمان (علیه السلام) به دست می آید، موجب هدفمندی فرد و جامعه گشته نظم و برنامه دقیقی را بر زندگی افراد جامعه حاکم می کند

5. نتیجه گیری
با کسب معرفت امام و درک صحیح مفهوم غیبت امام عصر(علیه السلام) و نظارت و هدایت و عنایت ایشان در دوران غیبت می توان به این نتیجه دست یافت که امام جایگاهی والا و نقشی بی بدیل در عالم هستی داشته و احساس حضور موثر وی در عالم نیاز به تفکر، تغییر نگرش و تلاش از جانب منتظران دارد تا بتوان خود و جامعه را آماده ظهور ساخت و از آن دوران طلایی استفاده برد.



فهرست منابع
1. بحار الأنوارالجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار (ط - بیروت)، مجلسى، محمد باقر بن محمد تقى، چاپ: دوم، بیروت: دار إحیاء التراث العربی، 1403 ق.
2. تهذیب الأحکام (تحقیق خرسان)، طوسى، محمد بن الحسن، چاپ: چهارم، تهران: دار الکتب الإسلامیه، 1407 ق.
3. الغیبة (للطوسی)، طوسى، محمد بن الحسن، چاپ: اول، قم: دار المعارف الإسلامیة؛ 1411ق.
4. الغیبة( للنعمانی)، ابن أبی زینب، محمد بن ابراهیم، چاپ: اول، تهران: نشر صدوق، 1397ق.
5. کمال الدین و تمام النعمة، ابن بابویه، محمد بن على، چاپ: دوم، تهران: اسلامیه، 1395ق.
6. نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین (للفیض)، فیض کاشانى، محمد محسن بن شاه مرتضى، چاپ: اول، تهران: مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگى،1371 ش.
7. الأمالی (للصدوق)، ابن بابویه، محمد بن على، تهران: کتابچى ، چاپ: ششم، 1376ش.
8. من لا یحضره الفقیه، ابن بابویه، قم: دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ: دوم، 1413 ق.
9. حقیقت غیبت از منظر روایات، محسن رحیمی جعفری، قم: بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود(عجل الله تعالی فرجه الشریف) مرکز تخصصی امامت و مهدویت، چاپ: اول، 1391.

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1. عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ ع قَالَ: نَحْنُ أَئِمَّةُ الْمُسْلِمِینَ وَ حُجَجُ اللَّهِ عَلَى الْعَالَمِینَ وَ سَادَةُ الْمُؤْمِنِینَ وَ قَادَةُ الْغُرِّ الْمُحَجَّلِینَ وَ مَوَالِی الْمُؤْمِنِینَ وَ نَحْنُ أَمَانُ أَهْلِ الْأَرْضِ کَمَا أَنَّ النُّجُومَ أَمَانٌ لِأَهْلِ السَّمَاءِ وَ نَحْنُ الَّذِینَ بِنَا یُمْسِکُ اللَّهُ السَّماءَ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ إِلَّا بِإِذْنِهِ وَ بِنَا یُمْسِکُ الْأَرْضَ أَنْ تَمِیدَ بِأَهْلِهَا وَ بِنَا یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ بِنَا یَنْشُرُ الرَّحْمَةَ وَ یُخْرِجُ بَرَکَاتِ الْأَرْضِ وَ لَوْ لَا مَا فِی الْأَرْضِ مِنَّا لَسَاخَتْ بِأَهْلِهَا قَالَ ع وَ لَمْ تخلو [تَخْلُ ] الْأَرْضُ مُنْذُ خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ مِنْ حُجَّةِ اللَّهِ فِیهَا ظَاهِرٌ مَشْهُورٌ أَوْ غَائِبٌ مَسْتُورٌ وَ لَا تَخْلُو إِلَى أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ فِیهَا وَ لَوْ لَا ذَلِکَ لَمْ یُعْبَدِ اللَّهُ.
2. یَفْقِدُ النَّاسُ إِمَامَهُمْ یَشْهَدُ الْمَوَاسِمَ فَیَرَاهُمُ وَ لَا یَرَوْنَهُ.
3. ان حُجَّتَهَا عَلَیْهَا قَائِمَةٌ مَاشِیَةٌ فِی طُرُقِهَا دَاخِلَةٌ فِی دُورِهَا وَ قُصُورِهَا جَوَّالَةٌ فِی شَرْقِ هَذِهِ الْأَرْضِ وَ غَرْبِهَا تَسْمَعُ الْکَلَامَ وَ تُسَلِّمَ عَلَى الْجَمَاعَةِ تَرَى وَ لَا تُرَى إِلَى الْوَقْتِ وَ الْوَعْدِ وَ نِدَاءِ الْمُنَادِی مِنَ السَّمَاءِ أَلَا ذَلِکَ یَوْمٌ فِیهِ سُرُورُ وُلْدِ عَلِیٍّ وَ شِیعَتِهِ.
4. وَ اللَّهِ إِنَ صَاحِبَ هَذَا الْأَمْرِ لَیَحْضُرُ الْمَوْسِمَ کُلَّ سَنَةٍ یَرَى النَّاسَ وَ یَعْرِفُهُمْ وَ یَرَوْنَهُ وَ لَا یَعْرِفُونَهُ.
5. فَیَعْمَلُ کُلُّ امْرِئٍ مِنْکُمْ مَا یَقْرُبُ بِهِ مِنْ مَحَبَّتِنَا وَ لِیَتَجَنَّبَ مَا یُدْنِیهِ مِنْ کَرَاهِیَتِنَا وَ سَخَطِنَا.
6. فَإِنَّا یُحِیطُ عِلْمُنَا بِأَنْبَائِکُمْ وَ لَا یَعْزُبُ عَنَّا شَیْ ءٌ مِنْ أَخْبَارِکُمْ. بحار الانوار، ج 53، ص: 175. نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین، فیض کاشانى، ص242. تهذیب الأحکام، طوسى، مقدمةج 1، ص: 38.
7. إِنَّا غَیْرُ مُهْمِلِینَ لِمُرَاعَاتِکُمْ وَ لَا نَاسِینَ لِذِکْرِکُمْ. بحار الانوار، ج 53، ص: 175. نوادر الأخبار فیما یتعلق بأصول الدین، فیض کاشانى، ص242. تهذیب الأحکام، طوسى، مقدمةج 1، ص: 38.
8. أَقْرَبُ مَا یَکُونُ الْعِبَادُ مِنَ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ أَرْضَى مَا یَکُونُ عَنْهُمْ إِذَا فَقَدُوا حُجَّةَ اللَّهِ فَلَمْ یَظْهَرْ لَهُمْ وَ لَمْ یَعْلَمُوا بِمَکَانِهِ وَ هُمْ فِی ذَلِکَ یَعْلَمُونَ أَنَّهُ لَمْ تَبْطُلْ حُجَجُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا بَیِّنَاتُهُ فَعِنْدَهَا فَتَوَقَّعُوا الْفَرَجَ صَبَاحاً وَ مَسَاءً وَ إِنَّ أَشَدَّ مَا یَکُونُ غَضَبُ اللَّهِ عَلَى أَعْدَائِهِ إِذَا افْتَقَدُوا حُجَّتَهُ فَلَمْ یَظْهَرْ لَهُمْ وَ قَدْ عَلِمَ أَنَّ أَوْلِیَاءَهُ لَا یَرْتَابُونَ وَ لَوْ عَلِمَ أَنَّهُمْ یَرْتَابُونَ مَا غَیَّبَ عَنْهُمْ حُجَّتَهُ طَرْفَةَ عَیْنٍ. کمال الدین و تمام النعمة، ابن بابویه، ج 2، ص339. الغیبة (للطوسی)، کتاب الغیبة للحجة، طوسى، ص457.

9. السلام علیک یا عین الله فی خلقه.

سمانه پرویان کارشناسی ارشد فقه و حقوق اسلامی



دانلود پوستر بازانگاری مفهوم غیبت امام و احساس حضور


مطالب مرتبط