چکیده این پژوهش با هدف بازانگاری نقش یاران در ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و در پاسخ به این سوال صورت گرفته است که اگر یاران اصلی...

​نگرشی دیگر به نقش یاران در ظهور
۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ 338 135.4 KB 50 0

​نگرشی دیگر به نقش یاران در ظهور

چکیده

این پژوهش با هدف بازانگاری نقش یاران در ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و در پاسخ به این سوال صورت گرفته است که اگر یاران اصلی امام حاضر باشند آیا ظهور امام واقع خواهد شد یا خیر؟ تحلیل اسناد نشان می دهد حضور یاران اصلی امام تنها یکی از شروط ظهور است و تحقق قیام به حضور یاران . . . که بدنه سپاه امام را تشکیل می دهند بستگی دارد. از دلایل عدم وجود یاران کافی کمبود شناخت لازم از آن حضرت است. دستیابی به شناخت نیز باعث دو نوع ظهور می شود به ظهور آوردن و ظهور زمانی - مکانی (ظهور کردن). به ظهور آوردن عامل اساسی در ظهور زمانی - مکانی است.
واژه های کلیدی: یاران اصلی، به ظهور آوردن، ظهور زمانی - مکانی

مقدمه (بیان مسأله)
اعتقاد به ظهور منجی، عقیده ای دیرین است که دغدغه فکری همه ی روزگاران بوده و در طول تاریخ موجد تحولات اجتماعی بسیاری شده است. در اندیشه ی شیعیان، منجی بشریت حضرت مهدی (عجل الله فرجه الشریف) است. گرچه درباره ی این منجی بشریت در سال های اخیر گفت و گوهای مستدلی صورت گرفته است اما هنوز با حجم پرسش ها و هجوم نیازها تناسبی ندارد. پرسش هایی که گاه ظاهری ساده دارند و براحتی جای خود را در ذهن ها باز می کنند، اما یافتن پاسخ دقیق برای آنها، بحث های گسترده ای را طلب می کند و فهم و تبیین آنها به گفتگوهای پرحوصله ای نیاز دارد. (جایگاه، اهداف و اصول حرکت امام، غنوی، ص 26).
یکی از این مسائل این است که اگر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) سیصد و سیزده یار حقیقی داشته باشد ظهور خواهد نمود. از طرفی شاهد مشتاقانی هستیم که برای ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) دعا می کنند و ظهور را با تمام وجود طلب می نمایند. سؤالی که در ذهن نقش می بندد این است که آیا ظهور امام منوط به وجود یاران خاص است یا شرایط دیگری نیز در بحث اجتماع یاران لازم است؟ در مرحله بعد می توان به این مسأله توجه کرد که چرا شرط تحقق یاران با وجود مشتاقان ظهور به وقوع نپیوسته است؟ با به کار گیری روش تحلیلی- توصیفی در تبیین روایات موجود در این زمینه به دنبال پاسخ به سؤالات مذکور خواهیم بود.

بازانگاری نقش یاران در ظهور مستلزم پاسخ به این دو سوال است :
آیا ظهور امام منوط به وجود یاران خاص است یا شرایط دیگری نیز در بحث اجتماع یاران لازم است؟
چرا شرط تحقق یاران با وجود مشتاقان ظهور به وقوع نپیوسته است؟


1.
یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) :
بنابر آنچه از روایات استفاده می شود، یاران حضرت از سه گروه تشکیل خواهند شد:
- یاران خاص که سیصد و سیزده نفرند و در ابتدای ظهور، خدمت حضرت اجتماع می کنند؛ به آنها گروه اصحاب نیز گفته می شود. امام باقر علیه السلام مى فرماید: «خداوند براى حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از دورترین شهرها به تعداد جنگاوران جنگ بدر، 313 مرد را جمع مى کند» (بحارالانوار، مجلسی، ج52، ص310). این تعداد، هسته اولیه نهضت جهانی امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را تشکیل می دهند و افراد با اخلاص، ویژه و فوق العاده ممتازی هستند که به عنوان اصحاب حضرت در نخستین ساعات ظهور، به همراه امام بار قیام را بر دوش می کشند و تا آخر از یاری رهبر خود دست برنمی دارند و او را تنها نمی گذارند. آنها پس از پیروزی نهضت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نیز از مشاوران و وزرای امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) خواهند بود.
- گروه انصار که از مجموعه یاورانی هستند که پس از ظهور به حمایت از حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می شتابند و به سپاه آن حضرت ملحق می شوند. این عده، شامل همه ی افرادی می شود که با آغاز قیام حضرت، دسته دسته برای یاری ایشان به پا می خیزند و دعوت امام (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را لبیک می گویند. برخی از روایات، رقم این افراد را ده هزار نفر را ذکر کرده است مانند آنچه از امام صادق علیه السلام نقل شده است که فرمود: «مهدی ظهور نمی کند، مگر اینکه حلقه کامل گردد» وقتی از حضرت سؤال شد که عدد آنان چند نفر است؟ فرمود «ده هزار نفر» (الغیبه، نعمانی، ص307). با اجتماع آنها خروج صورت می پذیرد. برخی روایات هم تعداد اصحاب مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را هنگام ظهور بین دوازده تا پانزده هزار نفر ذکر کرده است. حتی در روایتی، عدد یکصد هزار نفر نیز نقل شده است (بحارالانوار، مجلسی، ج52، ص307 و367).
- عموم شیعیان و ارادتمندان که در طول حرکت امام مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به ایشان ملحق می شوند. در واقع، اینان توده هاى مردمى هستند که به درجه ای از معرفت رسیده اند که دریابند حکومت ها و مکاتب فعلی، جوابگوی نیاز مردم نیست و به وسیله ی اینها، سعادت و عدالت واقعی به بشر هدیه نمی شود. آنها در سطحی از فرهنگ و شعور اجتماعى هستند که فداکارانه طالب ظهور، عدالت و زیبایی های دوران ظهور هستند و دارای روحیه ی عدالت طلبی و ظلم ستیزی می باشند.

از تقسیم یاران به گروه های سه گانه می توان موارد ذیل را نتیجه گرفت:
الف) ظهور تنها منوط به سیصد و سیزده نفر نیست.
ب) وجود یاران یکی از شروط ظهور است. درحالی که برای ظهور ایشان تحقق چند شرط دیگر نیز لازم است. مثلاً به غیر وجود یاران، پذیرش عمومی مردم و آماده بودن کل جامعه برای اینکه امور ولایت آن حضرت را بر عهده گیرند نیز شرط است.
ج) پاره ای از مقدمات ظهور از جانب خداوند و بعضی دیگر از طرف مردم باید تحقق یابد. (اصحاب و یاران مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، صمدی، 1388).
بعد از پذیرش نتایج مذکور می توان به این بحث پرداخت که چرا تعداد کافی یاران برای ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) وجود ندارد؟ به عبارت دیگر برای تحقق این شرط چه تغییری در افراد باید صورت گیرد تا جمع یاران و یاوران ظهور محقق گردد؟

ظهور تنها منوط به سیصد و سیزده نفر نیست. بلکه پذیرش عمومی مردم و آماده بودن کل جامعه برای پذیرش ولایت آن حضرت نیز شرط است.


2. آمادگی یاران برای ظهور :
مراحل حصول این آمادگی را می توان در موارد ذیل بیان کرد:

2-1. شناخت : بر اساس یک پژوهش میدانی درباره شناخت مردم نسبت به امام با عنوان «باور مهدویت در بین جوانان 15 تا 29 ساله شهر تهران» میانگین مؤلفه ایمان و باور قلبی جوانان 15 تا 299 ساله شهر تهران به امام عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) در حد متوسط بوده و هنوز به ایمان و باور قلبی مطلوب و عمیق دست نیافته اند. همچنین یافته های این پژوهش نشان می دهد که سطح آگاهی جوانان درباره ی شناخت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) چندان مناسب و مطلوب نیست. بعلاوه، در زمینه مؤلفه غیبت آن حضرت نیز این نتیجه حاصل شد که آگاهی و شناخت جوانان به فلسفه ی غیبت چندان مطلوب نبوده و جوانان تهرانی شناخت کمی نسبت به فلسفه ی غیبت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) دارند. (بررسی آسیب های مهدویت گرایی، بیاری، فصلنامه مشرق موعود، شماره 7)
نیز در بررسی خود درباره ی «بررسی آسیب های مهدویت گرایی» یکی از آسیب ها را غلبه ی رویکرد عاطفی و ضعف رویکرد معرفتی نسبت به آن امام می دانند. (بررسی باور به مهدویت در میان جوانان تهرانی، اکرم حسین زاده و همکاران، فصلنامه مشرق موعود، شماره 12)
منظور از شناخت امام عبارت است از شناخت شناسنامه ای، شناخت صفات و خصوصیات او (شخصیت شناسی)، شناخت نحوه غیبت و ارتباط او با یاران واقعی در دوران غیبت، شناخت مقام و جایگاه آن حضرت در نظام هستی و در نهایت شناخت وظایف ما نسبت به امام. (نگاهی به فلسفه تربیتی انتظار موعود در رویکرد شیعی با تأکید بر اهداف تربیتی، نجفی و همکاران، 1392)
شناخت و معرفت صحیح به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از آن جهت ضروری است که سبب می شود تا انسان در مسیر ولایت و پذیرش عملی امام، ثابت قدم بماند. امام سجاد علیه السلام به ابوخالد کابلی فرمود: «همانا قیام کننده از ما اهل بیت دو غیبت دارد که یکی از آنها طولانی تر از دیگری است . . . و اما غیبت دیگری مدت آن به درازا می کشد تا آن حد که بیشتر کسانی که به امامت او اعتقاد دارند، از این امر بر می گردند. پس ثابت قدم نمی ماند مگر کسی که یقینش محکم و معرفتش صحیح باشد و پذیرفتن احکام ما برایش سخت نباشد و تسلیم ما اهل بیت باشد» (الخصال، شیخ صدوق، باب 31، روایت هشتم)

2-2. میل و اراده : در حکمت اسلامی مراحل عمل ارادی شامل احساس نیاز (جستجوی کمال)، تصور فعل (و غایت فعل)، بررسی پیامدهای عمل، تصدیق به فایده، شوق، اراده و در نهایت عمل است؛ علامه طباطبایی بر این اعتقاد است که قوای فعاله در انسان حب و بغض ایجاد می کنند تا انسان انجام دادن افعال قوای خود را دوست بدارد و حوادث و وارداتی را با قوای او ناجورند، دشمن دانسته و نخواهد و یا افعال مقابل آنها را دوست بدارد و بخواهد (اصول فلسفه و روش رئالیسم، طباطبایی، ج2، ص 175). همچنین اراده انجام فعل از نفس نشئت گرفته و نیروی محرکه را به فعالیت وا می دارد. بنابراین، با اینکه عمل، فرع بر معرفت است؛ اما ضعف اراده می تواند انجام عمل را به تأخیر اندازد یا از انجام یک عمل خاص منصرف نماید. فقط چنانکه انسان دارای معرفت صحیح و مستحکم باشد، در صحنه ی عمل گرفتار لغزش و دودلی نخواهد شد (نگین آفرینش، حائری پور و همکاران، 1388).

2-3. طرح و عزم : طرح یعنی فراهم نمودن وسایل و امکانات عمل. عزم نیز یعنی تکمیل عمل.
اگر اعمال منتظران از این مراحل بگذرند می توان گفت که آنها در راستای ظهور قدم برداشته اند. بر این اساس تحقق ظهور به شناخت، انتخاب و عمل نیاز دارد. درصورتی که انسان رفتارش مطابق میل امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) باشد شعله محبت او در دلش زبانه خواهد کشید. طبیعی است که هر چقدر این سنخیت بیشتر باشد محبت آن حضرت به انسان بیشتر خواهد شد و محبت انسان نیز به آن حضرت افزون تر خواهد گشت؛ بنابراین، پس از شناخت و عزم، باید به انجام اعمال متناسب با صفات یاران امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تن دهد. البته تن دادن مستلزم کوشش بلیغی است که آدمی باید در جهت التزام نسبت به معیارها و ضوابط مهدویت صورت دهد (نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، باقری، 1389)

گام های لازم برای آمادگی یاران در ظهور عبارت است از : شناخت امام، میل و اراده، طرح و عزم

3. به ظهور آوردن و ظهور کردن :
از تحلیل روایات می توان به مسأله ظهور از دو بعد نگریست. یک بعد از این ظهور، مربوط به امام است اما بعد دیگر ظهور به یاران باز می گردد. توضیح اینکه در ظهور آن حضرت دو نوع ظهور داریم؛ به ظهور آوردن و ظهور کردن (ظهور زمانی - مکانی). اگر بخواهیم زمینه های ظهور زمانی - مکانی او را فراهم نماییم ابتدا باید این ظهور در نفس و ذهن و دلمان اتفاق بیفتد. دلیلی که برای اثبات این امر می توان ارائه داد توجه در معنای ظهور در روایات است. همان طور که می دانیم، ظُهور به معنای «ظاهر شدن و آشکار شدن» است. مشخص است که امام تا در دل و فکر آشکار نشده باشد و معرفت نسبت به آن کسب نشده باشد [1]، به دنبال ظهور زمانی - مکانی او نخواهیم بود، گرچه این نوع ظهور بیشتر یک معبر است تا منزل. اما مؤمن زیرک پس از وصول به این معرفت است که برای رسیدن به ظهور زمانی - مکانی سعی و تلاش می نماید. به ظهور آوردن نوعی آگاهی و شعور نسبت به امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و متخلص شدن به صفات اوست. این ظهور با افزایش قوه خرد و رشد عقلانی بیشتر می شود و با ظهور منجی به اوج خود می رسد. وقتی این ظهور در درون فرد اتفاق افتاده باشد برای ظهور زمانی - مکانی با صلابت بیشتری قدم بر خواهد داشت و تلاش خواهد نمود. همان طور که قرآن کریم در سوره رعد آیه 11 می فرماید: «ان الله لا یغیر ما بقوم حتی یغیروا ما بانفسهم» خدا حال قومی را تغییر نمی دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند. این نشان می دهد که منشأ هر تغییری در محتوای باطنی انسان ها است.
در روایتی از امام سجاد علیه السلام است که می فرماید: «به درستی که مردم دوران غیبت حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) که به امامت وی اعتقاد دارند و منتظر ظهورش می باشند از مردم هر زمانی بهتر هستند. چرا که خداوند تبارک و تعالی عقل، فهم و معرفتی به آنها عطاء نموده که غیبت نزد آنها به منزله «مشاهده» است و خداوند ایشان را در زمان غیبت به منزله مجاهدان با شمشیر پیشاپیش رسول خدا (صلی الله علیه و سلم) قرار داده است. آنها مخلصان حقیقی و به راستی شیعیان ما هستند» (الخصال، شیخ صدوق، ج1، ص 320).
معرفت به امام و ظهور او در فرد، اولین و مهم ترین مرحله برای ظهور زمانی - مکانی (جسمانی) است یا به عبارتی، اولین وظیفه فرد نسبت به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ظهور و قیام او در درون خود است. اما این ظهور فقط به درون محدود نمی شود بلکه بعد از آن نوبت به تحقق وظایفی که در قبال این ظهور داریم می رسد و اصلی ترین وظیفه در زمان غیبت این است که چنان لیاقت و ظرفیتی در خود و جامعه خویش پدید آورد که هر لحظه برای ظهور زمانی - مکانی حضرتش آماده باشد و مقدمات آن را آماده نماید. اما چگونه این امر محقق می شود؟

معرفت به امام و ظهور او در فرد (به ظهور آوردن) اولین و مهم ترین مرحله برای ظهور زمانی - مکانی (جسمانی) است

این امکان از طریق عمل به معرفتی که در به ظهور آوردن به آن دست یافتیم، فراهم می شود. مهم ترین بعد معرفت ما این است که امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به چه دلیل می خواهد قیام کند و ما در راستای آن هدف گام برداریم؛ بنابراین، در بعد فردی باید ظلم و جور را ترک کنیم و به عدل و قسط ملبس گردیم، یعنی باید از ظلم و جور کفر و شرک و نفاق و گناه و عقاید باطله رهایی یابیم و در سرزمین توحید و ایمان و اطاعت و معرفت مستقر گردیم. از اینرو، مسیر فردی که امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را در بطن وجود خویش به حضور آورده است، مسیر تبدیل بدی ها به نیکی هاست. انسانی که در این مسیر قرار گرفت آن حقیقت والا را در متن وجود خود می یابد. او بیش از اینکه خود باشد تجلی و ظهور حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است؛ یعنی هم در بعد اعتقادی و هم در بعد عملی به دنبال فراهم کردن زمینه ظهور زمانی - مکانی آن حضرت برای برپایی حکومت عدل جهانی است.
چنین فردی در بعد اجتماعی در جذب افراد جامعه به حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نقش خواهد داشت. او باید با صفات و ویژگی هایی که از خود نشان می دهد نمونه و الگوی انسانی باشد که عشق به ولایت را در دل اطرافیان بیدار می کند. در واقع، نقش یاران در تحقق ظهور نه تنها شامل تلاش فردی هر مؤمنی است که باید در مراتب ایمانی سیر صعودی داشته باشد، بلکه این نیز می باشد که همین یاران نیز در اصلاح و ارتقای همدیگر و کسانی که آگاه نیستند، تلاش نمایند تا جامعه به بلوغ اجتماعی جامعه منتظر برسد و از شاخصه های آن برخوردار شود. یعنی زمینه ساز رغبت عامه مردم به دولت کریمه آن حضرت باشند. بر این اساس، نقش یاران یک نقش پویا است که همواره هماهنگ با دگرگونی های محیطی و شرایط زمانه روش ها، ابزارها، راهکارهای به سمت ظهور را ارائه می دهند.

نقش یاران در تحقق ظهور نه تنها شامل تلاش فردی هر مؤمنی است که باید در مراتب ایمانی سیر صعودی داشته باشد، بلکه این نیز می باشد که همین یاران نیز در اصلاح و ارتقای همدیگر و کسانی که آگاه نیستند، تلاش نمایند تا جامعه به بلوغ اجتماعی جامعه منتظر برسد.


نتیجه :
تحول بزرگی همچون قیام حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بیش از هر چیز نیازمند به نیروی آماده و با ارزش انسانی است که بتوانند بار سنگین چنان اصلاحات وسیعی را در جهان به دوش بکشند و این نیز در درجه اول محتاج به بالا بردن سطح اندیشه، آگاهی و آمادگی روحی و فکری برای همکاری در پیاده کردن آن برنامه عظیم است. در این مقاله اشاره شد ما دو نوع ظهور داریم: به ظهور آوردن و ظهور زمانی- مکانی (ظهور کردن). برای تحقق ظهور زمانی - مکانی نیاز به «به ظهور آوردن» و معرفت به آن امام قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است. به ظهور آوردن همان اتصال به مقام ولایت و درک حقیقت وجودی و نیاز واقعی به آن حضرت است که انسان را در مسیر فیض گیری مداوم از نور ولایت و واسطه فیض الهی قرار می دهد و بدین ترتیب او را در عبور از غرایز به سمت مفاهیم ارزشی و تبعیت ارزش های دانی از ارزش های عالی یاری می رساند. معرفت به امام و به ظهور در آوردن ضمن توسعه افق های شناختی انسان و آماده کردن و ایجاد توانایی در انسان برای نیل به سمت معرفت الهی که غایت علوم و معارف است به سبب درکی که نسبت به ولی خدا در انسان ایجاد می کند خود به خود کشش و رغبتی در جان منتظر ایجاد می کند که به او احساس نیاز می کند و برای ظهور زمانی - مکانی او بسترسازی می نماید. این بسترسازی نیز بیشتر در قالب ارائه اخلاق و رفتارهای قرآنی و مهدوی برای جذب یاران بیشتر است؛ زیرا زمانی که فردی متخلص به چنان رفتارهای انسانی شد که با درایت عمل کند افراد زیادی را به آنچه از او چنین فردی ساخته است، جذب می کند.

منابع:
اصحاب و یاران مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، قنبرعلی صمدی، فصلنامه انتظار موعود، سال 9، شماره 29، 1388.
اصول فلسفه و روش رئالیسم، محمدحسین طباطبایی، قم، صدرا، بی تا.
اصول کافی، محمد بن یعقوب کلینی، ترجمه سید جواد مصطفوی و سید هاشم رسولی محلاتی، تهران، انتشارات علمیه، ج۱، ح۳، بی تا.
امام شناسی (مهدویت)، جواد محدثی، فصلنامه معارف اسلامی، سال بیست و هشتم، شماره 77، 1388.
امنیت در اسلام (مبانی و قالب های فکری)، مجتبی اسلامی و حسین درجانی، فصلنامه نظم و امنیت انتظامی، شماره دوم، سال دوم، 1388.
بحارالانوار، محمدباقر بن محمدتقی مجلسی، اسلامیه، تهران، جلد 2، ج ۵۱ و جلد 52 ج2، 1386.
بررسی آسیب های مهدویت گرایی، علی اکبر بیاری، فصلنامه مشرق موعود، سال دوم، شماره 7، 1387.
بررسی باور به مهدویت در میان جوانان تهرانی، اکرم حسین زاده، رضا همایی و محمد احسان تقی زاده، فصلنامه مشرق موعود، شماره 12، 1388.
بررسی تطبیقی طرح واره اسلامی عمل با انسان شناسی (پسا) ساختارگرا، خسرو باقری، فصلنامه تعلیم و تربیت، شماره 98، 1388.
بررسی رابطه آموزه های مهدویت و تعلیم و تربیت اسلامی، مجتبی گودرزی، فصلنامه مشرق موعود، سال اول، شماره 2، 1396.
تجلی فرهنگ انتظار در قیام های دو قرن اول هجری در ایران، پروین ترکمنی آذر، فصلنامه شیعه شناسی، سال نهم، شماره 33، 1390.
تحلیل شکاف نظر و عمل اخلاقی از دیدگاه علامه طباطبایی (رحمه الله)، فاطمه وجدانی؛ محسن ایمانی؛ رضا اکبریان، و علیرضا صادق زاده، فصلنامه پژوهش نامه اخلاق، سال پنجم، شماره 18، 1391.
جایگاه، اهداف و اصول حرکت امام، امیر غنوی، فصلنامه مشرق موعود، سال پنجم، شماره 20.
الخصال، محمد بن على بن حسین بن بابویه قمى شیخ صدوق، قم: انتشارات مکتبه الداوری، (1403 ق).
شیعه، انتظار و وظایف منتظران، محمد شفیعی سروستانی، قم: انتشارات موسسه فرهنگی انتظار نور، 1385.
الغیبه، محمد بن ابراهیم نعمانی، تهران، کتابفروشی صدوق، بی تا.
قرآن کریم، 1391.
کمال الدین و تمام النعمه (الاسلامیه)، محمد بن على بن حسین بن بابویه قمى شیخ صدوق، تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، تهران: انتشارات دارالکتب الاسلامیه، 1359.
میزان الحکمه، محمدمهدی ری شهری، ج 5، قم: انتشارات دارالحدیث، 1375.
نگاهی دوباره به تربیت اسلامی، خسرو باقری، جلد اول، چاپ بیست و یکم، تهران: انتشارات مدرسه، 1389.
نگاهی به فلسفه تربیتی انتظار موعود در رویکرد شیعی با تأکید بر اهداف تربیتی، محمد نجفی؛ فاطمه هاشمی؛ سمیه کیانی و حسین رجایی راد، فصلنامه مشرق موعود، سال هفتم، شماره 28، 1392.
نگین آفرینش، محمدمهدی حائری پور و مهدی یوسفیان، تهران: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ، 1388.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1. البته امام نیز در فردی حضور و ظهور خواهد داشت که زندگی آن‌ها بر طبق خواست الهی و توحید باشد نه امیال و خواسته‌های انسانی.

افسانه عبدلی - دانشجوی دوره دکتری فلسفه تعلیم و تربیت دانشگاه فردوسی مشهد

دانلود پوستر نگرشی دیگر به نقش یاران در ظهور


مطالب مرتبط