دسته ‌های عزاداران، در حالی که برای حسین (علیه السلام) ندبه می کردند و شب، مشعل هایی به دست داشتند، بغداد و راه هایش را یک باره پر از شیون کردند و این، به نقلِ ابن اثیر در تاریخ خویش، اواخر قرن چهارم...

  تاریخچه پیاده روی اربعین (قسمت دوم)
۱۷ دی ۱۳۹۶ 102 16.1 KB 14 0

تاریخچه پیاده روی اربعین (قسمت دوم)

امیر بهمن، طلبه سطح چهار حوزه

چکیده:
این اثر با نگاهی به سابقه و پیشینه پیاده روی اربعین با استفاده از کتب معتبر تاریخی و نقل های زائران حسینی تدوین شده و هدف آن، آشنایی عاشقان امام حسین (علیه السلام) با قدمت این سنت مستحب و بیان گوشه ای از رنج ها و مشقت های مردم مظلوم عراق برای برپایی این سنت مؤکد در زمان رژیم بعث عراق است که با روی کار آمدن دولت بعث عراق، حکومت با این مسأله به شدت برخورد نمود و بسیاری از زائرین پیاده را اسیر و اعدام کرد که یکی از جنایات او، به اربعین خونین شهرت یافت. بعد از سقوط صدام، شیعیان و عاشقان سالار شهیدان، با شور فراوان در اربعین حسینی، مسیرهای منتهی به شهر کربلا را با پای پیاده می پیمایند.

کلیدواژه ها: پیاده روی، اربعین، امام حسین (علیه السلام)، کربلا، رژیم بعث

این نوشتار به جریان پیاده روی از دو منظر زیر می پردازد:
1. تشرف به بارگاه ائمه (علیهم السلام) توسط حاکمان اسلامی:
زیارت با پای پیاده، بزرگداشتی است که از گذشته بوده و این شیوه، اختصاص به دین و فرهنگ خاصی هم ندارد. چنان که قیصر، پادشاه روم با خدا پیمان بسته بود که هر گاه در نبرد با امپراتوری ایران پیروز شود، به شکرانه این پیروزی بزرگ، از مقر حکومت خود، قسطنطنیه، پیاده به زیارت بیت المقدس برود و پس از پیروزی، به نذر خود عمل کرده و پای پیاده رهسپار بیت المقدس شد (سبحانی تبریزی، فروغ ابدیت، ص144).[1]
تشرف پیاده به بارگاه ائمه اطهار (علیهم السلام)، در قرن‌های گوناگون اسلامی و به مقتضای حکومت‌های مختلف، دارای فراز و نشیب های بسیاری بوده است. جلال الدوله، یکی از حاکمان شیعه حکومت آل بویه بوده است که در سال (۴۳۱ ق) با فرزندان و جمعی از یاران خود برای زیارت، رهسپار نجف شده و از خندق شهر کوفه تا حرم امیرالمؤمنین (علیه السلام) در نجف را که یک فرسنگ فاصله بود، پیاده و با پای برهنه پیموده است (ابن الجوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، ج ۸، ص105).[2]
در زمان حکومت صفویه، شاه عباس صفوی در سال (۱۰۰۹ق) از اصفهان عزم مشهد کرده و با پای پیاده به زیارت امام علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) رفته است (سیوری، ایران در عصر صفوی، ص۹۷؛ منشی قمی، خلاصة التواریخ، ج۲، ص۱۰۷۳.)[3] البته در رابطه با تشرف حکما با پای پیاده به زیارت امام حسین (علیه السلام) در حد تحقیق نگارنده، در منابع موجود، مطلبی یافت نشد.

تشرف به بارگاه ائمه اطهار (علیهم السلام)، در قرن‌های گوناگون اسلامی و به مقتضای حکومت های مختلف، دارای فراز و نشیب های بسیاری بوده است.

2. مردم:
در طول تاریخ، بسیاری از مردم مسلمان در قالب هیأت و یا به صورت فردی، به پیاده روی اربعین اهتمام و مداومت داشته‌ و دارند.
2- 1. هیئت های متشکل از مردم:
در عراق از سال ها پیش، چنین رسم است که هیأت ها و دسته ها و کاروان هایی کوچک یا بزرگ، از بصره، بغداد و به طور عمده از نجف، در ایام خاصّی همچون نیمه شعبان، اول رجب و بیشتر در ایام محرم و عاشورا و به خصوص اربعین برای زیارت کربلا، حرکت می کنند. دسته هایی که به عنوان عزاداری و زیارت، راه می افتد و به حرم حسینی ختم می شود، سابقه‌ای بس طولانی دارد (اباذری، «پیاده روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، ص150؛ محدثی، فرهنگ زیارت، ص248)[4] یکی از این هیئت های معروف، هیئت «طویریج» است که نزدیک به سیصد سال سابقه دارد (فرهنگ زیارت، ص255، به نقل از: (ابوالحسن النقوی (سامی البدری) المواکب الحسینیه، مدارس و معسکرات، ص۳۴).[5]
معنویت، احساس متعالی، شور زائدالوصف و عشق حسینی در نهایت خود، بر این راهپیمایان حاکم است. عشایری که در مسیر راه به زراعت و دامداری مشغول اند، همگام با کاروان ‌های کربلا، راه می افتند و گاوها و شترهایشان را بدون کنترل، رها می کنند (همان، ص254). [6]
مرحوم کاشف الغطا، می نویسد: «آغاز بیرون آمدن دسته های عزاداری برای سیدالشهداء پیش از هزار سال، در زمانِ «معزّالدوله» و «رکن الدوله» بود، که دسته ‌های عزاداران، در حالی که برای حسین (علیه السلام) ندبه می کردند و شب، مشعل هایی به دست داشتند، بغداد و راه هایش را یک باره پر از شیون کردند و این، به نقلِ ابن اثیر در تاریخ خویش، اواخر قرن چهارم بود... و اگر بیرون آمدن این موکب ها در راه ها نبود، هدف و غرض از یادآوری حسین بن علی (علیهما السلام)، از بین می رفت و ثمره فاسد می شد و راز شهادت حسین بن علی (علیهما السلام) منتفی می گشت.» (کاشف الغطاء، المواکب الحسینیه، ص15).[7]

دسته هایی که به عنوان عزاداری و زیارت، راه می افتد و به حرم حسینی ختم می شود، سابقه‌ای بس طولانی دارد.

2-2. مردم در زمان حسن البکر و صدام:
دشمنی حزب بعث عراق، با مذهب تشیع و شعائر اسلامی، نیازی به شاهد و دلیل ندارد. تاریخ معاصر عراق مظلوم، سراسر جنایات حکّام بعثی و خصومت آنان با دین و شعائر حسینی و احکام قرآن است که یک نمونه آن، فاجعه اربعین خونین در عراق است.

2 -2 -1. فاجعه اربعین خونین:
در زمان حکومت حزب بعث بر عراق، اجرای مراسم عزاداری و پیاده روی های دسته جمعی، از سوی رژیم، امری غیر قانونی و مقابله با حکومت شمرده ‌شد و عاملان حکومت با زائران، با برخوردهای شدیدی نظیر زندان، شکنجه و هتک حرمت، مقابله می کردند. از این رو پیاده ‌رویِ اربعین کم‌ کم، رنگ مبارزه و مخالفت با رژیم به خود گرفت. تا این که در ایام اربعین حسینی در سال ۱۳۹۷ق، به دنبال بخشنامه رسمی رژیم بعث، مبنی بر ممنوعیت زیارت پیاده کربلا، مردم با زمینه سازی برای مقابله با رژیم، حرکت عظیمی را پی ریزی کردند. در مقابل، نیروهای دولتی نیز با به کارگیری تانک ها، زرهپوش ها و هواپیما ها، راه پیمایی زائرانِ پیاده امام حسین (علیه السلام) در مسیرِ نجف به کربلا را در هم کوبیدند. در نتیجه، درگیری های سختی میان نیروهای بعثی با انقلابیون شیعه و کاروان‎های زیارتیِ در طول راه و در حرم ابا عبدالله الحسین (علیه‎السلام) در گرفت و بسیاری از مردم کشته و مجروح، و هزاران نفر هم بازداشت شدند. حوادث این سال به «اربعین خونین» معروف شد (رعد الموسوی، انتفاضه صفر الاسلامیه، ص25).[8]

در زمان حکومت حزب بعث بر عراق، اجرای مراسم عزاداری و پیاده روی های دسته جمعی، از سوی رژیم، امری غیر قانونی و مقابله با حکومت شمرده ‌شد.

2-2-2. نتیجه معکوس فشار حکام بعثی:
هر چند رژیم بعث عراق، در مقابل این حرکت های مردمی، سخت گیری و زورگوییِ جدی داشت و محدودیت هایی ایجاد کرد، ولی جلوی اصل قضیه را نتوانست بگیرد. این مسائل و روایات ائمه (علیهم السلام) در سفارش به عدم ترک زیارت امام حسین (علیه السلام) به جهت ترس (ابن قولویه، کامل الزیارات، ص116)، [9] زائران را مجبور کرد تا به صورت مخفیانه و از مسیرهای خاص ... حرکت کنند.
برخی از زائران که از درون نخلستان ها تردد می کردند، همراه خود یک بیل می بردند که در مقابل بازجویی احتمالی عمال رژیم، تظاهر به انجام کشاورزی کنند. پذیرایی، خدمات، اسکان و تغذیه‌ ی زوار، آن موقع هم وجود داشته و کسانی که در مسیرهای منتهی به کربلا منزل داشته‌ اند به هر نحوی که شده این کار را انجام می دادند. برخی از ایشان نقل می کنند که روی نخل ها پارچه‌هایی می گذاشتیم که علامت مسیر درست باشد تا زائران از مسیر منحرف نشوند؛ و پای همین درخت ها هم آب و غذا می گذاشتند. (بهرامی، «درباره عظیم ترین اجتماع مسلمانان»، www.arbaeen.net، 3/9/1394.)[10]

2 -3. مردم بعد از سقوط صدام:
بعد از سقوط حزب ظالم بعث در سال 1381شمسی (1424قمری) پیاده‌روی به صورت علنی و مردمی، در حجم وسیع آغاز شد و مردم عراق با سقوط صدام، بار دیگر عشق و علاقه وصف ناپذیر خود به امام حسین (علیه السلام) را به جهانیان ثابت کردند. پیاده روی پُرشور اربعین، در سال‌های ابتدایی بیش تر توسط مردم عراق و بعد از آن، با حضور ملیت های مختلف هم چون ایران، لبنان، پاکستان، هند، قطر، امارات، کویت، بحرین و ... در کنار هم با شکوه تر از قبل اجرا می شود و شمار جمعیتِ شرکت کننده، در هر سال به صورت تصاعدی و عجیب بالا رفته و بسیاری، از این رشد اظهار شگفتی می کنند؛ به طوری که امروز در تمام جهان حتی مشابهی برای این جمعیت وجود ندارد.
میلیون ها عزادار حسینی، چنان نمادی برای شیعه معرفی کرده‌اند که همانند آن در هیچ آیین و مذهبی پیدا نمی شود و چنان تعظیم شعائری بر پا کرده‌اند که جهانیان در عظمت آن مبهوت مانده اند؛ که به فرموده رهبر معظم انقلاب حضرت آیت الله سید علی خامنه‌ای: «شروع جاذبه مغناطیسی حسینی در روز اربعین است، جابر بن عبدالله را از مدینه بلند می کند و به کربلا می کشد، این همان مغناطیسی است که امروز هم با گذشت قرن های متمادی در دل من و شما هست.» (رهبر معظم انقلاب، آفتاب در مصاف، علل و ابعاد حادثه عاشورا، ص632).[11]

«شروع جاذبه مغناطیسی حسینی در روز اربعین است ...این همان مغناطیسی است که امروز هم با گذشت قرن‌های متمادی در دل من و شما هست.»

نتیجه:
پیاده روی اربعین حسینی، در هیچ برهه ای از زمان، ترک نشده و شیعیان مظلوم عراق، علی رغم ظلم و ستم شدید رژیم بعث، مخفیانه به این مهم مبادرت داشته اند. در زمان کنونی هم مغناطیس حسینی، دلباختگان امام حسین (علیه السلام) را از سرتاسر جهان، به کربلا می کشاند، به طوری که امروز در تمام جهان حتی مشابهی برای این جمعیت وجود ندارد. به امید آن که اجر اخروی زیارت پیاده حسینی عاید و روزی همه ما گردد.

-----------------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
[1]. سبحانی تبریزی، جعفر، فروغ ابدیت، بیست و دوم، قم، بوستان کتاب قم، 1385.
[2]. ابن الجوزی، ابی الفرج عبدالرحمن بن علی بن محمد بن علی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الأمم، بیروت، دار الکتب العلمیة، 1992م.
[3]. سیوری، راجر، ایران در عصر صفوی، مترجم: کامبیز عزیزی، تهران، سحر، 1380، ص۹۷؛ منشی قمی، احمد بن حسین، خلاصة التواریخ، چاپ احسان اشراقی، تهران، ۱۳۵۹ـ۱۳۶۳.
[4]. اباذری، عبدالرحیم، «پیاده روی اربعین حسینی در سیره و سخن بزرگان»، فرهنگ زیارت: فصلنامه فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و خبری، سال پنجم، شماره نوزدهم و بیستم، تابستان و پاییز ۱۳۹۳، ص150؛ محدثی، جواد، فرهنگ زیارت، تهران، مشعر، 1386.
[5]. فرهنگ زیارت، ص255، به نقل از: (ابوالحسن النقوی (سامی البدری) المواکب الحسینیه، مدارس و معسکرات.
[6]. همان.
[7]. کاشف الغطاء، شیخ محمد حسین، المواکب الحسینیه، نجف، بی نا، 1345ق.
[8]. رعد الموسوی، انتفاضه صفر الاسلامیه، بی جا، بی نا، 1402ق.
[9]. عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ (علیه السلام) قَالَ قَالَ لِی یَا مُعَاوِیَةُ لَا تَدَعْ زِیَارَةَ قَبْرِ الْحُسَیْنِ (علیه السلام) لِخَوْفٍ فَإِنَّ مَنْ تَرَکَهُ رَأَى مِنَ الْحَسْرَةِ مَا یَتَمَنَّى أَنَّ قَبْرَهُ کَانَ عِنْدَهُ أَ مَا تُحِبُّ أَنْ یَرَى اللَّهُ شَخْصَکَ وَ سَوَادَکَ فِیمَنْ یَدْعُو لَهُ رَسُولُ اللَّهِ ص وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَةُ وَ الْأَئِمَّةُ (علیهم السلام)؛ امام صادق (علیه السّلام) به من فرمودند: «اى معاویه به جهت ترس و وحشت زیارت قبر حضرت امام حسین (علیه السّلام) را ترک مکن زیرا کسى که زیارت آن حضرت را ترک کند چنان حسرتى بخورد که آرزو نماید قبر آن حضرت نزد او باشد و بتواند زیاد به زیارتش برود، آیا دوست دارى که خدا تو را در زمره کسانى ببیند که حضرت رسول (صلّى اللَّه علیه و آله و سلّم) و حضرات على و فاطمه و ائمه (علیهم السّلام) در حقشان دعاء فرموده‏اند. (ابن قولویه، جعفر بن محمد، کامل الزیارات، نجف، دارالمرتضویه، 1356).
[10]. بهرامی، محمد، «درباره عظیم ترین اجتماع مسلمانان»، www.arbaeen.net ، 3/9/1394.
[11]. آفتاب در مصاف، علل و ابعاد حادثه عاشورا، برگرفته از بیانات حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، رهبر معظم انقلاب، مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، سخنرانی حضرت در اول فرودین سال 1385 در مشهد.


مطالب مرتبط