این دعا امروزه بین مسلمانان رواج پیدا کرده است و مسلمانان معمولا در هنگام خواندن این دعا، محاسن خود را با دست چپ می گیرند و انگشت سبابۀ دست راستشان...

  حقیقت گرفتن محاسن و حرکت دادن انگشت سبابه در دعای ماه رجب

حقیقت گرفتن محاسن و حرکت دادن انگشت سبابه در دعای ماه رجب

این دعا امروزه بین مسلمانان رواج پیدا کرده است و مسلمانان معمولا در هنگام خواندن این دعا، محاسن خود را با دست چپ می گیرند و انگشت سبابۀ دست راستشان را حرکت می دهند از پرفضیلت ترین ماه های سال، ماه رجب است که ائمه علیهم السلام به غنیمت شمردن این ماه زیاد سفارش کرده اند. از این رو اعمال، اذکار و ادعیۀ زیادی در این ماه وارد شده است.
از رایج ترین ادعیۀ ماه رجب، دعای «یا مَنْ أَرْجُوهُ لِکُلِّ خَیْرٍ» است که امام صادق علیه السلام به یکی از راویان خود آموزش دادند تا هر روز صبح و شب همچنین بعد از نمازهای واجب بخواند.
این دعا امروزه بین مسلمانان رواج پیدا کرده است و مسلمانان معمولا در هنگام خواندن این دعا، محاسن خود را با دست چپ می گیرند و انگشت سبابۀ دست راستشان را حرکت می دهند.
این حالت منحصر به فرد در هنگام خواندن دعای ماه رجب، این سؤال را برای مسلمانان و بویژه نامسلمانان ایجاد کرده است که آیا این حالت در هنگام خداوند دعا، حقیقتی دارد و انجام آن واجب است و در صورت حقیقت داشتن، فلسفۀ آن چیست؟
بخش نخست این سؤال را می توان با جستجو در منابع اصیل دعا پیدا کرد. این دعا در منابع روایی و دعایی گوناگونی چون «اختیار معرفۀ الرجال»، «اقبال الاعمال»، «بحار الانوار» و «مفاتیح الجنان» نقل شده است.
در این منابع، این عبارت گزارش شده است که حضرت هنگام خواندن بخش اول دعا («یَا مَن أرجُوهُ» تا «وَ زِدنِی مِن فَضلِکَ یَا کَرِیم») محاسن خود را می گرفتند و انگشت سبابۀ دست راست را حرکت می دادند. این کتاب نقلی دیگر از دعا را ذکر می کند که حضرت هنگام خواندن این دعا، محاسن خود را با دست می گرفتند و بر همین حالت می ماندند تا این که پشت دست مبارکشان از اشک پر می شده است. (ابن طاووس، 3/211-210) همین نقل در کتاب «بحار الانوار» و «مفاتیح الجنان» نیز گزارش شده است. (مجلسی، 95/391-390؛ قمی، 235-234)
«رجال کشی» این دعا را با اندکی اختلاف نقل می کند. در این نقل، حضرت هنگام خواندن عبارت "یا ذا المن والطول ..." دست مبارکشان را بالا می بردند و پس از اتمام دعا، دو دستشان را روی محاسن قرار می دادند و بر همین حالت باقی می ماندند تا پشت دو دستشان از اشک پر می شده است. (طوسی، 2/667-665) مجلسی همین نقل را در کتاب خود گزارش می کند. (مجلسی، 47/36)
از نقل های مذکور بر می آید که حضرت هنگام خواندن نیمۀ نخست دعا (از «یَا مَن أرجُوهُ» تا «وَ زِدنِی مِن فَضلِکَ یَا کَرِیم») محاسن خود را می گرفتند و انگشت سبابۀ دست راست را حرکت می دادند. در حالی که در دورۀ معاصر، مسلمانان معمولا هنگام خواندن نیمۀ دوم دعا (یا ذا الجَلالِ وَالاِکْرامِ ...» محاسن خود را می گیرند و سبابۀ خود را حرکت می دهند. اگر چه در برخی از نقل ها، حرکت دادن سبابه گزارش نشده است و تنها حضرت محاسن خود را می گرفتند و اشک می ریختند.
نقل دیگر این دعا، نشان می دهد که حضرت تنها هنگام خواندن نیمۀ دوم دعا، دست ها را بالا می بردند و پس از اتمام دعا بوده است که محاسن خود را می گرفتند و اشک می ریختند.
از جمع بندی این نقل ها بر می آید که سبک کنونی هنگام خواندن این دعا با حالت حضرت هنگام خواندن دعای مذکور همخوانی ندارد و شکل درست آن، این است که گرفتن محاسن و حرکت دادن سبابه همزمان با خواندن بخش نخست دعا انجام شود. چنانچه خواندن دعا در این حالت در روایتی دیگر از امام صادق علیه السلام سفارش شده است که انسان در حال تبتل، با یک انگشت اشاره کند. (کلینی، 2/479)
اما پاسخ بخش دوم سؤال مذکور به دست گرفتن محاسن و تکان دادن انگشت، شرط لازم خواندن این دعا نیست. یعنی می‌توان دعا را بدون این کارها خواند. انجام این کارها مستحب در مستحب است؛ یعنی مستحب اولیه هم نیست؛ بلکه مستحب ثانویه است. بزرگانی را دیده‌ام که بدون این کارها دعا را خوانده‌اند.
و پاسخ بخش سوم سؤال مذکور این است که گرفتن محاسن هنگام خواندن دعا به معنای خشوع و تضرع در درگاه الهی است که حضرت این حالت تضرع را با گریۀ فراوان به اوج رساندند.
با توجه به آن چه گذشت؛ گرفتن محاسن و حرکت دادن سبابه هنگام خواندن دعای «یَا مَن أرجُوهُ» تا «وَ زِدنِی مِن فَضلِکَ یَا کَرِیم» سنت بجای مانده از امام صادق علیه السلام است که اوج تضرع و تبتل حضرت در درگاه الهی را نشان می دهد. ولی انجام این عمل در هنگام خواندن دعای مذکور واجب و الزامی نمی باشد.
منابع
ابن طاووس، سید، إقبال الأعمال، تحقیق جواد قیومی اصفهانی، اول، قم، مکتب الاعلام الاسلامی، 1416.
طوسی، محمد بن حسن، اختیار معرفة الرجال (رجال الکشی)، تحقیق میر داماد استرآبادی - سید مهدی رجائی، قم، مؤسسة آل البیت (ع) لإحیاء التراث، بی تا. قمی، عباس، مفاتیح الجنان، تحقیق سیدمحمدرضا نوری نجفی، سوم، قم، مکتبۀ العزیزی، 1385.
کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق علی اکبر غفاری، چهارم، تهران، دار الکتب الاسلامیۀ، 1365.
مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، تحقیق سید ابراهیم میانجی - محمدباقر بهبودی، سوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، 1403.
جواد سلمان زاده


مطالب مرتبط