مسأله اقتصاد، به عنوان یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشری، مطرح است و اسلام و سیره معصومین (علیهم السلام) نیز نگرش خاصی به آن دارد. در سیره ی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) مشاهده می شود که ایشان در زندگی فردی و خانوادگی خویش همواره راه میانه روی را می پیمودند ...

  سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) – (1)

سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) – (1)

زهرا حکیم زاده، کارشناس ارشد فقه و حقوق اسلامی و پژوهشگر مدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

چکیده:
مسأله اقتصاد، به عنوان یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشری، مطرح است و اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد. به طور کلی نظام اقتصاد اسلامی، عبارت است از مجموعه قواعد کلی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی، در راستای تأمین عدالت اجتماعی.
در سیره ی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) مشاهده می شود که ایشان در زندگی فردی و خانوادگی خویش همواره راه میانه روی را می پیمودند، ایشان مسئولیت مدیریت اقتصاد خانواده را بر دوش سرپرست خانواده دانسته و ایشان را بر توسعه دادن در هزینه های خانواده تشویق می نمودند.
واژگان کلیدی: اقتصاد، اقتصاد فردی، اقتصاد خانوادگی، #سبک_زندگی، امام رضا (علیه السلام)

مقدمه:

این مقاله سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) را بیان می نماید. آموزه های به جای مانده از امام رضا (علیه السلام) هم چون منشوری است با زوایای گوناگون که اخلاق، عرفان، اقتصاد، اجتماع و آنچه مورد نیاز انسان هاست و زمینه ی خوشبختی آنها را در دنیا و آخرت فراهم می آورد، در آن می درخشد.
در این مقاله به بررسی سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) در زمینه های زندگی فردی و خانوادگی پرداخته، و زمینه های اجتماعی و آثار اقتصادی در مقالات دیگری ارائه خواهد شد. هدف از این پژوهش بیان راهکارهای عملی و الگوبرداری از سیره رضوی است باشد که با استفاده از سیره و سخن آن حضرت به کمال انسانی خود نزدیک تر شده و دنیا و آخرت خود را آبادتر نماییم.
نظام اقتصاد اسلامی، عبارت است از مجموعه قواعد کلّی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی، در راستای تأمین عدالت اجتماعی.

نظام اقتصاد اسلامی، عبارت است از مجموعه قواعد کلّی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی، در راستای تأمین عدالت اجتماعی.


1. تعریف اقتصاد
علم اقتصاد، عبارت است از دانشی که به تخصیص بهینه کالاها و فرآورده ها می پردازد. به عبارت دیگر، علمی است که به تفسیر حیات اقتصادی و پدیده های آن و ارتباطشان با عوامل کلّی آنها اهتمام می ورزد.1 (جهانیان، امنیت اقتصادی، ص141)
مسأله اقتصاد، یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشر است و اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد. «اقتصاد اسلامی» یک لفظ مشترک است و ابعاد مختلفی دارد. هر یک از صاحب نظران و متفکران مرتبط با این حوزه دینی و فکری، بر اساس بینش و گرایش هایی که داشته اند به نحوی بر دامنه ابعاد آن افزوده اند.
به طور کلی نظام اقتصاد اسلامی، عبارت است از مجموعه قواعد کلّی ارائه شده در اسلام در زمینه روش تنظیم حیات اقتصادی و حلّ مشکلات اقتصادی، در راستای تأمین عدالت اجتماعی. بنابراین، اقتصاد اسلامی هم دارای مکتب و نظام اقتصادی است و هم ماهیت علمی دارد و بر اساس این ویژگی ها جوامع اسلامی می توانند با تکیه بر معارف غنی اسلام به حل مشکلات امروز اقتصادی همت گمارند.2 (صدر، اقتصادنا، ص120و121)

مسأله اقتصاد، یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشر است، اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد.


مسأله اقتصاد، یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشر است، اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد.

اسلام به عنوان یگانه مکتب انسان ساز، توجه خاصی به رفع حوائج مادی انسان دارد و الگوهای خاصی برای روابط نهادهای مختلف اجتماعی و اقتصادی در نظر گرفته است. از این منظر، در جامعه انسانی، هدف و انتظار از تحکیم بنیادهای اقتصادی، تمرکز و تکاثر ثروت و سودجویی و نفع پرستی نیست؛ بلکه انتظار، رفع نیازهای اساسی انسان در جریان رشد و تکامل مادی و معنوی او و رسیدن به اهداف غایی خلقت و ریشه کن کردن فقر و محرومیت است.3 (ر. شکیبانی، جلوه های جهاد اقتصادی در اندیشه امام رضا (علیه السلام)، ص25)

امام رضا علیه السلام: تا آن جا که به مروت تان لطمه ای وارد نسازد و به اسراف نیانجامد از خواستنی های این دنیا برای خود بهره بگیرید.


2. اقتصاد شخصی امام رضا (علیه السلام)
2-1. سفره داری

سفره داری امام رضا (علیه السلام) همانند اجداد بزرگوارشان، یکی از سخاوت ها و آداب معصومین (علیهم السلام) به شمار می رود.
احمد بن محمد برقی از پدرش معمر بن خلاد می¬گوید: «هرگاه امام رضا (علیه السلام) طعام میل می کرد کاسه بزرگی در نزدیکی سفره خود می گذاشت و از هر طعامی که در سفره بود از بهترین مواضع او مقداری بر می داشت و در آن کاسه می گذاشت، پس امر می فرمود که بر مساکین پخش کنند.»4 (قمی، منتهی الامال، ج2، ص317)

2-2. ولیمه

ولیمه و گستردن سفره و غذا دادن به دیگران در هنگام مراسم ازدواج و عروسی، از شیوه های مطلوب و پسندیده و نشانه کرامت و بزرگواری است، ولی اگر به سه روز برسد، حالت ریا و خودنمایی پیدا می کند. 5(برقی، المحاسن، ص 417)
امام رضا (علیه السلام) فرموده است: «از جمله سنت های اسلامی به هنگام ازدواج، اِطعامِ طَعام است».6 (ابن شعبه، تحف العقول، ص 523)
ولیمه و گستردن سفره و غذا دادن به دیگران در هنگام مراسم ازدواج و عروسی، از شیوه های مطلوب و پسندیده و نشانه کرامت و بزرگواری است.

ولیمه و گستردن سفره و غذا دادن به دیگران در هنگام مراسم ازدواج و عروسی، از شیوه های مطلوب و پسندیده و نشانه کرامت و بزرگواری است.


در مورد ولیمه ذکر دو نکته ضروری است:
اول) از اسراف و ریخت و پاش های بی جا باید جداً احتراز شود.
دوم) در کنار سفره های ولیمه نباید صرفاً افراد مرفه و ثروتمند حاضر شوند و افراد فقیر و نیازمند از آن محروم گردند. 7(فیض کاشانی، المحجة البیضاء، ج 3، ص96)

2-3. مراقبت از اموال
امام علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) فرمود: «مراقبت شخص نسبت به مال و دارایی، رسیدگی به وسیله سواری، و خوش رفتاری با زیردستان از جوانمردی است، چنان که این امور دشمن را هم فرو می نشاند.» همچنین در ادامه این حدیث امام (علیه السلام) می فرماید: «تا آن جا که به مروت تان لطمه ای وارد نسازد و به اسراف نیانجامد از خواستنی های این دنیا برای خود بهره بگیرید.»8 (نوری، مستدرک الوسائل، ج8، ص223)
دقت در محورهای آموزشی این حدیث در برگیرنده اصول خوشبختی و ترسیم کننده چارچوب زندگی سالم و موفقی برای شخص مسلمان است. این اصول عبارتند از:
الف– داشتن پیوند مسئولانه با خانواده و زیردستان.
ب– داشتن پیوند دو سویه به دنیا و عقبی در مشی زندگانی.
ج- التزام به کار و تلاش برای توسعه در زندگی به منظور توفیق در اداره امور خانواده و افراد تحت تکفل.
د- مراقبت و مواظبت کامل برای در نگذشتن از مرز اعتدال؛ چنان که بتواند بین اوج جوانمردی و قعر اسراف، مشی سالمی در زندگی داشته باشد.

مراقبت شخص نسبت به مال و دارایی، رسیدگی به وسیله سواری، و خوش رفتاری با زیردستان از جوانمردی است.

مراقبت شخص نسبت به مال و دارایی، رسیدگی به وسیله سواری، و خوش رفتاری با زیردستان از جوانمردی است.


3. اقتصاد خانوادگی
3-1. مسئولیت سرپرست خانواده

امام رضا (علیه السلام) درباره مسئولیت تأمین معاش که بر عهده سرپرست خانواده می باشد، می فرماید: «سزاوار آن است که شخص در زندگی خانوادگی خود توسعه بدهد تا آنان در انتظار مرگ او نباشند.»9 (شیخ صدوق، من لایحضره الفقیه، ج2، ص68)
همچنین ایشان فرموده اند: «آن خرجی که برای خود و اهل خانه می کنی صدقه محسوب می شود و آن کسی که از راه حلال برای افراد تحت تکلفش رنج می کشد هم چون مجاهد راه خداست.»10 (نوری، همان، ج13، ص54)



3-2. مدیریت اقتصاد خانواده
یکی از توصیه های مهم امام رضا (علیه السلام) ایجاد رفاه، توسعه و سهل گرفتن در مخارج زندگی و تأمین نیازمندی ها است. از آن بزرگوار نقل شده است که فرمود: «توسعه دادن در هزینه خانواده بر شخص دارای نعمت واجب است.» 11(کلینی، الکافی، ج4، ص11)
البته دو نکته در این جا قابل تأمل است؛ یکی این که حکم با وجود قید "دارای نعمت" آن را از غیر او ساقط می کند و دیگر آن که واژه توسعه، کلی و دارای ابهام است. مثلاً یکی از زاویه هایی که توسعه را همراه با مدیریت در گوشه ای از آن بیان می کند، حدیثی است که امام رضا (علیه السلام) به موضع خوراک و گرمایش خانواده اشاره می کنند. امام (علیه السلام) در این حدیث می فرماید: «سزاوار است شخص مسلمان از خوراک اعضای تحت تکلفش در زمستان بکاهد و به جای آن بر گرمایش آنان بیفزاید.»12 (کلینی، همان، ج4، ص13)
دلیل آن سخن حضرت روشن است؛ زیرا در زمستان به خاطر کم بودن تحرک، گرمای بدن کاهش می یابد و آن چیزی که در زمستان بیشتر از کمبود غذا موجب هلاک انسان می گردد، وجود سردی بیش از حد هوا است که از آن گریزی نیست. به عبارتی دیگر با کم غذایی می توان ساخت، اما سرمای کشنده و طاقت فرسا را نمی توان به سادگی تحمل نمود. لذا امام (علیه السلام) مسئول خانواده را به مدیریت این موضوع توجه می دهد. 13(جهانیان، همان، ص141)

یکی از توصیه های مهم امام رضا (علیه السلام) ایجاد رفاه، توسعه و سهل گرفتن در مخارج زندگی و تأمین نیازمندی ها است.

یکی از توصیه های مهم امام رضا (علیه السلام) ایجاد رفاه، توسعه و سهل گرفتن در مخارج زندگی و تأمین نیازمندی ها است.


کار برای توسعه در زندگی خانوادگی منحصر به مرد سرپرست خانواده نیست. زن و سایر اعضای خانواده نیز می توانند در این جهت (متناسب با توان، تجربه و سازگار با مصالح خانواده) به مسئول خانواده کمک کنند، آنان هر چند نتیجه کارشان اندک باشد، سهم مؤثری در اداره زندگی دارند که نتیجه های سودمندی را در پی خواهد داشت از جمله: کسب درآمد به منظور کمک در هزینه خانواده و تربیت نیروی انسانی کارا و متعهد، زیرا خانواده اولین محل پرورش نیروی انسانی سالم و مولد است و ناگفته روشن است که بهترین سرمایه در فرآیند پیشرفت جوامع، سرمایه های انسانی می باشند.

نتیجه:
در گفتار و کردار معصومین (علیهم السلام) اسوه های فراوانی برای بهره گیری در زندگی فردی و اجتماعی نهفته است؛ از جمله سیره ی امام رضا (علیه السلام) که ایشان در زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی خویش الگوی رفتاری و کرداری ما شیعیان می باشند. در سیره¬ی اقتصادی آن حضرت مشاهده می شود که ایشان در زندگی فردی و خانوادگی خویش همواره راه میانه روی را می پیمودند، همچنین مسئولیت مدیریت اقتصاد خانواده را بر دوش سرپرست خانواده دانسته و ایشان را بر توسعه دادن در هزینه های خانواده تشویق می نمودند.



--------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. جهانیان، ناصر، امنیت اقتصادی، تهران، دانش و اندیشه معاصر، 1381، ص141.
2. صدر، محمد باقر، اقتصادنا، قم، بوستان کتاب، 1382، ص 120و121.
3. ر. شکیبانی، مهدی، جلوه‌های جهاد اقتصادی در اندیشه امام رضا (علیه السلام)، قم، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، بی تا، ص25.
4. قمی، عباس، منتهی الامال، قم، دلیل، 1379، ج2، ص317.
5. برقى، احمد بن محمد، المحاسن، قم، دارالکتب الاسلامیه، بی تا، ص417.
6. مِنَ السُّنَّةِ، اِطعامُ الطَّعامِ، عِندَ التَّزویجِ؛ ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، قم، نوید اسلام، 1388، ص523.
7. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی، المحجة البیضاء، قم، نشر اسلامی، 1376، ج3، ص96.
8. تَعاهُدُ الرَّجُلِ ضَیعَتَهُ مِنَ المُرُوَّةِ وَ سَمِنُ الدَّابَّةِ مِنَ المُرُوَّةِ وَ الإحسانُ اِلَی الخادِمِ مِنَ المُرُوَّةِ وَ یَکبِتُ العَدُوَّ قالَ (علیه السلام): اجعَلُوا لِانَفُسِکُم حَظّاً مِنَ الدُّنیا بِإعطائِهَا ما تَشتَهِی مِنَ الحَلالِ مَا لَم تَثلَمِ المُرُوَّةَ؛ نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، آل البیت، بی تا، ج8، ص223.
9. یَنبَغِی لِلرَّجُلِ أَن یُوَسِّعَ عَلَی عِیالِهِ لِئَلّا یَتَمَنَّوا مَوتَهُ؛ ابن بابویه قمی، محمد بن علی بن حسین (شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، 1363، ج2، ص68.
10. وَ اعْلَمْ أنَّ نَفَقَتَکَ عَلی نَفْسِکَ وَ عَیالِکَ صَدَقَةٌ وَالْکادَّ عَلی عِیَالِهِ مِنْ حِلٍّ کَالْمُجاهِدِ فِی سَبیلِ اللهِ؛ مستدرک الوسائل، ج13، ص54.
11. صاحِبُ النِّعْمَةِ یَجِبُ عَلَیهِ التَّوْسِعَةِ عَنْ عِیالِهِ؛ کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، بی تا، ج4، ص11.
12. یَنْبَغی لِلْمُؤمِنِ أنْ یَنْقُصَ مِنْ قُوتِ عِیالِهِ فِی الشِّتاءِ وَ یَزیدَ فی وَقُودِهِم؛ الکافی، ج4، ص13.
13. امنیت اقتصادی، ص141.


«برای ادامه مطلب اینجا کلیک کنید»


مطالب مرتبط