از منظر حضرت امام علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) مسائل اقتصادی دارای آثار فردی و اجتماعی می باشند که این آثار در سیره و سخنان آن حضرت نمایان است...

  سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) – (3)

سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) – (3)

زهرا حکیم زاده، کارشناس ارشد فقه و حقوق اسلامی، پژوهشگر مدرسه علمیه حضرت خدیجه (سلام الله علیها)

چکیده:
این مقاله در ادامه ی دو مقاله ی پیشین، به بررسی سبک زندگی اقتصادی امام رضا (علیه السلام) پرداخته است. مسأله اقتصاد، به عنوان یکی از مهم ترین مسائل زندگی بشری، مطرح است و اسلام نیز نگرش خاصی به آن دارد.
در این مقاله به معرفی آثار اقتصادی در کلام امام رضا (علیه السلام) در زمینه های فردی و اجتماعی پرداخته خواهد شد. هدف از این پژوهش بیان راهکارهای عملی و الگوبرداری از سیره رضوی می باشد.
واژگان کلیدی: اقتصاد، آثار فردی اقتصاد، آثار اجتماعی اقتصاد، #سبک_زندگی، امام رضا (علیه السلام)

مقدمه:
از منظر حضرت امام علی بن موسی الرضا (علیهما السلام) مسائل اقتصادی دارای آثار فردی و اجتماعی می باشند که این آثار در سیره و سخنان آن حضرت نمایان است، در این مقاله سعی بر آن است تا برخی از آثار فردی و اجتماعی اقتصاد را بیان نماییم.

1. آثار فردی اقتصاد
1-1.
بهره بردن از نعمت ها
در دیدگاه امام رضا (علیه السلام) استفاده از نعمت های الهی در حدی که انسان بتواند سلامت خود را حفظ کند و با نشاط کامل به ادای وظایف فردی و اجتماعی خود بپردازد، امری مطلوب و بلکه واجب است. 1(ر.ک: مجلسی، بحارالانوار، ج66، ص334)
قرآن کریم در این باره می فرماید: «پس، از نعمت های حلال و پاکیزه ای که خداوند روزی تان کرده است، بخورید و اگر فقط خدا را می پرستید، سپاس گزار نعمت های او باشید.» 2(نحل: 114)
مسائل فکری و عقیدتی نادرستی که زمینه ی درونی فقر و محرومیت را فراهم می سازد و رویارویی با آن را نادرست و ناممکن جلوه می دهد، فقر را به عوامل طبیعی و کمبود مواد در زمین و ... نسبت می دهد، تا مسئولیت از انسان ها و نظام اجتماعی برداشته شود، در حالی که خداوند تمام امکانات را فراهم ساخته تا انسان از نعمت های الهی بهره مند گردد. البته باید مرزها را بشناسد و حلال را از حرام جدا سازد؛ زیرا که در پرتوی عمل به فرامین الهی سعادت و سلامتی انسان ها تضمین می گردد. 3(سکندری، نگاهی به الگوی مصرف از منظر امام رضا (علیه السلام)، مشکوة، ش105، ص183)
امام رضا (علیه السلام) در این باره می فرماید: «ما با (بررسی احکام) می یابیم که هر چه را خداوند متعال حلال شمرده است مایه ی صلاح و بقای مردم است، و مورد نیاز آنان، به گونه ای که نمی توانند از آن دست بردارند ... و چیزهایی را حرام و ممنوع یافتیم که مردمان را به آنها نیازی نیست؛ بلکه آن چیزها فسادآور، نابود کننده و هلاکت بار است.»4 (مجلسی، همان، ج6، صص94 و 93)
خداوند متعال نعمت های خود را برای همه ی بندگان، به ویژه بندگان نیکوکارش آفریده است و روا نیست که گفته شود افراد با ایمان از نعمت های دنیایی بهره نبرند. آن چه از کلام امام رضا (علیه السلام) به دست می آید، لزوم بهره گیری از نعمت های خدادادی با رعایت حدود و حقوق الهی و انسانی برای سعادت مندی همه ی انسان هاست. 5(سکندری، همان، صص185-184)

هر چه را خداوند متعال حلال شمرده است، مایه ی صلاح و بقای مردم است، ... و چیزهایی را حرام و ممنوع یافتیم که مردمان را به آنها نیازی نیست، بلکه آن چیزها فسادآور، نابود کننده و هلاکت بار است.


1-2. تقوا پیشگی در مصرف
در اسلام داشتن برنامه ی صحیح اقتصادی در امور زندگی از نشانه های انسان پرهیزکار و با ایمان معرفی شده است، چنان که امام رضا (علیه السلام) می فرمایند: «تا سه خصلت در آدمی نباشد، حقیقت ایمان او کمال نیابد: ژرف شناختن دین، اندازه نگه داشتن در زندگی و پایداری در مصیبت ها.»5 (مجلسی، همان، ج59، ص142؛ ابن شعبه، تحف العقول، ص322)
از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) یکی از پایه های زمینه ساز حرکت تکاملی برنامه ریزی اقتصادی، اندازه گیری و تقدیر معیشت است.7 (سکندری، همان، ص190)

1-3.
میانه روی در مصرف
از فضیلت های مهم اخلاقی، میانه روی در همه ی کارها به ویژه میانه روی در مصرف است. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید: «در رفتارت میانه رو باش!»8 (لقمان: 19)
از دیدگاه امام هشتم (علیه السلام) هم کسی که در مصرف، به خود و خانواده خود سخت می گیرد و در مصرف، خسَّت می ورزد، از جاده ی مستقیم بیرون است و هم آن که اسراف کرده و زیاده روی می کند. امام رضا (علیه السلام) هر دو شیوه را ناپسند می شمارند.

هم کسی که در مصرف، به خود و خانواده خود سخت می گیرد و در مصرف، خسَّت می ورزد، از جاده ی مستقیم بیرون است و هم آن که اسراف کرده و زیاده روی می کند.


امام رضا (علیه السلام) درباره ی چگونگی تأمین مخارج زندگی و خانواده فرمودند: «هزینه ی زندگی حد وسط است میان دو روش ناپسند.»9 (مجلسی، همان، ج68، ص347) اسراف و اقتار دو حد نامتعادل و نامعقول و غیر مشروع در مصرف است. حد مشروع و معقول، اقتصاد و میانه روی است؛ امام رضا (علیه السلام) در کلامشان فرمودند: پرداخت مخارج خانواده میان دو مرز قرار دارد: مرز اسراف و زیاده روی و مرز اقتار و تنگ نظری و خسَّت و ایجاد کمبود.
از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) تصرفات شخص در اموال خویش، محدود است؛ یعنی این گونه نیست که حال که اموال انسان ملک اوست و به وی تعلق دارد، بتواند در آنها هرگونه که خواست، تصرف کند، بلکه تصرف او باید در حد میانه و متعادل و به دور از افراط و تفریط باشد. لذا اجازه ندارد که خسَّت ورزد و در مصرف بر خود سخت گیرد و نیز مجاز نیست که اموال خویش را ریخت و پاش نماید. 10(اسحاقی، مبانی راهبردی جهاد اقتصادی، ص135 و 134؛ ر.ک: حکیمی، معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، ص91-88)

2. آثار اجتماعی اقتصاد
2-1.
مسأله مالکیت
در عین حال که همه ی نعمت های الهی در اختیار انسان قرار دارد، ولی او در بهره برداری از آنها در حد نیاز، نه بیش از آن، مجاز است. علاوه بر این او مالک اصلی نیست و بر همین اساس حق ندارد در اموال عمومی حیف و میل کند. در اقتصاد اسلامی، مالکیت منابع طبیعی برای دولت در نظر گرفته شده و هدف از این تشریع، بر اساس آن چه از آیات قرآن و روایات فهمیده می شود، این است که همگان از منافع آنها بهره ببرند و این اموال در انحصار گروه خاصی در نیاید. از طرفی اگر چه در این نظام، مالکیت خصوصی تأیید شده و بر اهمیت و احترام آن تأکید شده است، اما نوع نگاه به مالکیت در اسلام متفاوت از مکاتب سرمایه داری است. در دین اسلام، مالکیت همه ی اموال در اصل از آن خداوند است. «و حکومت آسمان ها و زمین، از آن خداست و خدا بر همه چیز تواناست.»11 (آل عمران: 189) این اموال از جانب خداوند متعال برای استفاده ی بشر جهت دسترسی به سعادت و کمال در اختیار آنان قرار داده شده است. از دیدگاه امام رضا (علیه السلام) مالک اصلی و حقیقی خداوند است، چنان که می فرماید: «خداوند مالک حقیقی مردمان و اموال و دیگر چیزهاست و آن چه در دست مردم است، عاریت است.»12 (نوری، مستدرک الوسائل، ج7، ص284) به همین جهت، مالک اصلی، یعنی خداوند، تنها مصارفی را روا شمرده است که در راستای تحقق این هدف باشد. 13(سکندری، همان، صص192-191؛ ر.ک: حکیمی، همان، ص26)

خداوند خالق و مالک حقیقی مردمان و اموال و همه عالم هستی است و آنچه در دست مردم است، عاریت است.


2-2. تخصص مداری
در آموزه های دینی، به موضوع تخصص در کار و حرفه بسیار توجه شده است. در قرآن کریم آمده است: آن گاه که یوسف (علیه السلام) به عزیز مصر می گوید: «مرا بر خزائن این سرزمین بگمار!» 14از تخصص و آگاهی خویش در این باره می گوید و می فرماید: «همانا من نگاه بانی امین و آگاه هستم.» 15(یوسف: 55)
امام رضا (علیه السلام) افراد را از سپردن کارها به دست افراد بی تشخیص و ناوارد بازداشته و این مسأله را جزئی از اسلام خالص دانسته و فرموده است: «(جزء اسلام خالص است)، بیزار بودن از کسانی که نیکان را تبعید کردند و کسانی را که باید رانده می شدند، در مرکز اسلامی پناه دادند و کم خردان را به کار گماردند.»16(مجلسی، همان، ج10، ص 358)
امام رضا (علیه السلام) نابسامانی، بی عدالتی، تبعیض، فقر، محرومیت و مشکلات جامعه ی اسلامی را به عللی نسبت می دهد، از آن جمله: به کار گماردن جاهلان و اشخاص سفیه و ناآگاهان است. بنابراین، به کار گماردن کسانی که از نظر فکر و فن اداره ی جامعه و تدبیر امور مالی و مدیریت اقتصادی و دیگر مسائل اجتماعی، تخصص های لازم را ندارند، باعث عقب ماندگی، نابسامانی، فقر و محرومیت خواهد بود.17 (اسحاقی، همان، ص136 و 137؛ ر.ک: حکیمی، همان، ص139-137)

امام رضا (علیه السلام) افراد را از سپردن کارها به دست افراد بی تشخیص و ناوارد بازداشته و این مسأله را جزئی از اسلام خالص دانسته اند.


2-3. اصل مبادله
حوزه مبادله، حوزه ای است که در آن کالاها و خدمات تولید شده و توان اقتصادی پدید آمده، مبادله می گردد. آنچه در این جا محور و معیار عدالت اقتصادی است، دقت در کیفیت توزیع «توان اقتصادی» و تنظیم نظام عادلانه آن می باشد. به طوری که، روابط مبادله ای به گونه ای تنظیم گردند که هر چیز در جایگاه واقعی خویش قرار یافته و حقوق هر کس نیز اعطاء شود.18 (زریباف و جدیدزاده، دورنمای نظام عادلانه اقتصادی از منظر اسلام، ص 112)
امام رضا (علیه السلام) درباره محدودیت سود در داد و ستد می فرمایند: «سودگرفتن مؤمن از برادر دینی خویش ربا است، مگر این که چیزی را به بیش از صد درهم بخرد. در این صورت، به اندازه خوراک روزانه اش سود دریافت می کند، یا کالایی را برای فروش بخرد، در این صورت سود اندکی از او می گیرد.»19 (نوری، همان، ج 2، ص 464؛ برادران حکیمی، الحیاة، ترجمه احمد آرام، ج 4، ص 142؛ مجلسی، همان، ج103، ص 100)
در پرتو این کلام امام هشتم (علیه السلام)، به محدودیت اصولی می رسیم و آن، محدودیت در چهارچوب سودهای تجاری و داد و ستدها است. داد و ستد و تجارت، در اصل و ماهیت، مباح و مجاز است و کسانی که کالایی را با کوشش و صرف وقت، در اختیار مصرف کننده قرار می دهند، به مصرف کننده کمک کرده اند و شایستگی مزد و پاداش و به اصطلاح مقداری سود دارند؛ لیکن این سودها باید در چهارچوب قانون، عدل و انصاف محدود گردد. شرایط و نوسان های اجتماعی و اقتصادی، نباید موجب گردد که در روابط تجاری و خرید و فروش پای سودهای کلان به میان آید، و نظام فاسد و ضد اجتماعی واسطه گری، بتواند در تنگناها و فشارهای اقتصادی، سودهای کلان به جیب بزند، و دست توده های مصرف کننده را به نام «جواز سود در معاملات» تهی سازد.
از این سخن امام رضا (علیه السلام) برداشت می شود که به اندازه گذران زندگی (قوت یومیه) سود ببرد، یا در مورد مال تجاری، سود اندک داشته باشد، و رشد و افزایش ناموزون و زیاد سود، در معاملات تجاری نباشد.
در حالی که در اقتصاد سرمایه داری، سود، قاعده، هدف و اصل است، و جریان کالا، برای سرمایه داران، وسیله و ابزاری برای دست یابی به سود بیش تر است. ماهیت نظام سرمایه داری را سودهای روز افزون و درآمدهای افزایشی و زیاد تشکیل می دهد. اما هدف اصلی از داد و ستد در اسلام، توزیع سالم کالا در جامعه و رفع نیاز مردم و رعایت مصالح عمومی است.

هدف اصلی از داد و ستد در اسلام، توزیع سالم کالا در جامعه و رفع نیاز مردم و رعایت مصالح عمومی است.


قرآن نیز، درباره تجویز سودهای تجاری چنین گفته است:
«اموالتان را در بین خود بناحق مخورید، مگر داد و ستدی باشد با رضایت شما (خریدار و فروشنده).»20 (نساء: 29) در این آیه، رضایت خریدار و فروشنده شرط شده است و در صورت گران فروشی و سودهای زیاد، رضایت خریدار حتماً وجود ندارد. هم چنان که از امام رضا (علیه السلام) نقل شد، که اگر کنترل و محدودیتی در کارهای اقتصادی و غیر اقتصادی انسان ها نباشد، جامعه به تباهی کشیده می شود، و همگان به فساد دچار می گردند. از نمونه های مهم و روشن، محدودیت و نظارت در کارهای اقتصادی افراد و اجتماعات، کنترل سود در معاملات است. 21(ر. شکیبانی، جلوه های جهاد اقتصادی در اندیشه امام رضا (علیه السلام)، ص126)

نتیجه:
با تفحص در کلام حضرت رضا (علیه السلام) مشخص شد که مسائل اقتصادی دارای آثار فردی و اجتماعی می باشد که بهره بردن از نعمت ها، تقوا پیشگی و میانه روی در مصرف از آثار فردی و مالکیت، تخصص مداری و اصل مبادله از آثار اجتماعی مسأله ی اقتصاد است.



----------------------------------------------------------
پی نوشت ها:
1. ر.ک: مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، الوفاء، بی تا، ج66، ص334.
2. فَکُلُوا مِمَّا رَزَقَکُمُ اللهُ حَلالاً طَیِّباً وَ اشْکُرُوا نِعْمَتَ اللهِ إِنْ کُنْتُمْ إِیَّاهُ تَعْبُدُونَ؛
3. سکندری، علی، نگاهی به الگوی مصرف از منظر امام رضا (علیه السلام)، مشکوة، ش105، ص183.
4. انَّا وَجَدْنَا کُلَّ مَا أَحَلَّ اللهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَى فَفِیهِ صَلاحُ الْعِبَادِ وَ بَقَاؤُهُمْ وَ لَهُمْ إِلَیْهِ الْحَاجَةُ الَّتِی لایَسْتَغْنُونَ عَنْهَا وَ وَجَدْنَا الْمُحَرَّمَ مِنَ الأَشْیَاء ِلاحَاجَةَ لِلْعِبَادِ إِلَیْهِ وَ وَجَدْنَاهُ مُفْسِداً دَاعِیاً إِلَى الْفَنَاءِ وَ الْهَلاک؛ بحارالانوار، ج6، صص94 و 93.
5. نگاهی به الگوی مصرف از منظر امام رضا (علیه السلام)، مشکوة، ش105، ص 185-184.
6. لایَستَکمِل عبدُ حقیقةُ الإیمانِ حتَّى تَکونَ فیهِ خِصالٌ ثَلاثٌ الفقهُ فِی الدّینِ وَ حُسنُ التَّقدِیرِ فِی المَعیشَةِ وَ الصَّبرُ عَلى الرَزایا؛ بحارالانوار، ج59، ص142؛ ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، قم، نوید اسلام، 1388، ص322.
7. نگاهی به الگوی مصرف از منظر امام رضا (علیه السلام)، مشکوة، ش105، ص190.
8. وَ اقْصدْ فی ‏مَشْیِک؛
9. بَینَ المَکروهینَ؛ بحارالانوار، ج68، ص347.
10. اسحاقی، حسین، مبانی راهبردی جهاد اقتصادی، قم، هاجر، 1390، ص 135و134؛ ر.ک: حکیمی، محمد، معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، مشهد، آستان قدس رضوی، 1350، ص91-88.
11. وَ لِلَّهِ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ اللهُ عَلى‏ کُلِّ شَیْ‏ءٍ قَدیرٌ؛
12. إِذَا کَانَ الْمَالِ کُلِ لنُّفُوسِ وَ الأَمْوَالِ وَ سَائِرِ الْأَشْیَاءِ الْمَلِکَ الْحَقِیقِیَّ وَ کَانَ مَا فِی أَیْدِی النَّاس ِعَوَارِیَ؛ نوری، میرزا حسین، مستدرک الوسائل، بیروت، آل البیت، بی تا، ج7، ص284.
13. نگاهی به الگوی مصرف از منظر امام رضا (علیه السلام)، مشکوة، ش105، ص192-191؛ ر.ک: معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، ص26.
14. اجْعَلْنی ‏عَلى‏ خَزائِنِ الأَرْضِ؛
15. إِنِّی حَفیظٌ عَلیم؛
16. الْبَرَاءَةُ مِمَّنْ نَفَى الْأَخْیَار ... وَ آوَى الطُّرَدَاءَ اللُّعَنَاءَ ... وَ اسْتَعْمَلَ السُّفَهَاءَ؛ بحارالأنوار، ج10، ص 358.
17. مبانی و راهبردهای جهاد اقتصادی، ص 136 و 137؛ ر.ک: معیارهای اقتصادی در تعالیم رضوی، ص 139-137.
18. زریباف، مهدی و علی جدیدزاده، دورنمای نظام عادلانه اقتصادی از منظر اسلام، بی جا، بی نا، بی تا، ص 112.
19. ربحُ المومن علی اخیه رباً، إلا أن یشتری منه شیئاً باکثر من مئه درهم،فیربح فیه قوت یومه، او یشتری متاعاً للتجارة فیربح علیه ربحاً خفیفاً؛ نوری، همان، ج 2، ص 464؛ حکیمی، محمدرضا و محمد حکیمی، الحیاة، ترجمه احمد آرام، تهران، فرهنگ اسلامی، 1380، ج 4، ص 142؛ بحارالانوار، ج 103، ص 100.
20. لاتَأْکُلُوا أَمْوَالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْبَاطِلِ إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجَارَةً عَنْ تَرَاضٍ مِنْکُمْ؛
21. ر. شکیبانی، مهدی، جلوه‌های جهاد اقتصادی در اندیشه امام رضا (علیه السلام)، قم، مرکز پژوهش های اسلامی صدا و سیما، بی تا، ص126.


مطالب مرتبط